Pedagogikada evrilish yasagan nazarya

Jean Piaget XX asr boshlarida yashab o‘tgan dunyoga mashhur pedagoglardan biridir. U yaratgan nazariya bolalarning rivojlanishini va ularning qanday o‘rganishini tushunish borasida yangi ufqlarni ochdi. Zamonaviy psixologik qarashlar Piaget taklif qilganidan keyin rivojlangan bo‘lsa ham, uning nuqtayi nazari bolalarning o‘rganish va rivojlanishiga yondashuvimizda hanuzgacha muhim ahamiyatga ega.

Piaget Nazariyasi Nimadan Iborat?

Piaget tomonidan 1936-yilda eʼlon qilingan nazariya o‘sha davr uchun haqiqatan ham inqilobiy bo‘lgan. Asosiy nuqtai nazarga ko‘ra, bolalar intellekti bosqichma-bosqich rivojlanadi, yaʼni bu rivojlanish har bir bola uchun umumiydir va har doim bir xil tartibda sodir bo‘ladi.

Piaget bolalarni “kichik olimlar” deb taʼriflagan, chunki ular atrof-muhitni kuzatish va undan o‘rganish orqali faol ravishda bilim olishadi. Bu fikr vaqtning keng tarqalgan qarashiga zid edi, u bolalarni “bo‘sh idishlar” sifatida ko‘rib, ularga bilim quyish kerak deb hisoblagan. 

Piaget psixologik konstruktivist sifatida nafaqat bolalar rivojlanishini o‘rgangan, balki ular qanday qilib dunyoni anglashini ham tadqiq qilgan. Uning nazariyasiga ko‘ra, bolalar o‘z tajribalarini doimiy ravishda tahlil qiladilar, yangi bilimlarni hosil qiladilar va shu orqali o‘z dunyoqarashlarini shakllantiradilar. 

Piaget Nazariyasini Rivojlantirish Tarixi

Piaget o‘z nazariyasini yaratish jarayonida Alfred Binet va Simon Teodor bilan birga ishlagan. U standart IQ testini ishlab chiqish ustida ish olib borganda, xuddi shu yoshdagi bolalar ko‘pincha bir xil savollarga noto‘g‘ri javob berishlarini kuzatdi. Bu kuzatuv uning butun umrga bag‘ishlagan ilmiy izlanishiga turtki bo‘ldi. 

Nazariyani rivojlantirish davomida Piaget chaqaloqlardan o‘smir yoshigacha bo‘lgan bolalarni tadqiq qildi, ularni kuzatdi va kattaroq bolalar bilan klinik suhbatlar o‘tkazdi. Shu orqali u bolalarning kognitiv rivojlanish bosqichlarini hujjatlashtirdi. 

Piagetning Kognitiv Rivojlanish Nazariyasining Uch Asosiy Komponenti

Piagetning nazariyasi quyidagi uch komponentdan iborat: 

1. Shemalar (Schemas)

2. Moslashish jarayonining uch protsessi (adaptation)

3. To‘rt kognitiv rivojlanish bosqichi

Shemalar

Schema — bu biz dunyoni tushunish va tajribalarni tartibga solish uchun foydalanadigan asosiy ruhiy tuzilma yoki blokdir. Ular obyektlar, odamlar, voqealar, ijtimoiy vaziyatlar va hattoki o‘zimizga tegishli bo‘lishi mumkin. 

Piagetning fikricha, tajriba ortgan sari bolalar o‘zlarining shemalarini kengaytiradilar va murakkablashtiradilar. Shemalar tajriba orqali shakllanadi; shu sababdan chaqaloqning shemasi o‘n yoshli bolaning shemasidan tubdan farq qiladi. 

Moslashish Jarayoni

Piaget kognitiv va intellektual rivojlanish shaxsning atrof-muhitga moslashish jarayoni orqali sodir bo‘lishini taʼkidladi. Bu jarayon quyidagi protsesslarni o‘z ichiga oladi: 

Assimilyatsiya

Bu jarayonda bola mavjud schema (ruhiy model)ga yangi tajribalarni joylashtiradi. Masalan, bola mollaning xususiyatlarini biladi, shunda otni ham molla deb hisoblaydi, chunki u bu toifaga mos tushadi.

Akomodatsiya

Agar yangi tajriba mavjud schema bilan mos tushmasa, bola o‘z schemasini o‘zgartiradi. Masalan, u tovuqni ko‘rganida uni qayerga joylashtirishni bilmaydi va “uchuvchi, mayda hayvon” shaklida yangi schema yaratadi. 

Ekvilibratsiya

Piagetning fikricha, assimilyatsiya orqali bola dunyoda tartib topadi (ekuilibrium holati). Yangi maʼlumot mavjud schemasiga mos kelmasa, u noekuilibrium holatiga tushadi, bu esa psixologik noqulaylik tug‘diradi. Bola yangi bilimni o‘zlashtirishi bilan ekuilibrium qayta tiklanadi. 

Kognitiv Rivojlanish Bosqichlari

Piaget kognitiv rivojlanishni to‘rt asosiy bosqichga ajratdi. Bu bosqichlar bir-biridan ildizli ravishda farq qiladi va har biri bola fikrlashining sifati o‘zgarishini aks ettiradi: 

1. Sensorimotor bosqichi (tug‘ilishdan 2 yoshgacha)
— bu davrda bolaning bilim olishi sezgi va harakatlar orqali sodir bo‘ladi. Bu bosqichning muhim yutug‘i — obyektning mavjudligini tushunish (obyektning mavjud bo‘lishi uni ko‘rmay turib ham saqlanadi). 
2. Preoperatsional bosqichi (2–7 yosh)
— bu bosqichda bola o‘zini markazlashtirgan fikrlashga ega bo‘ladi, boshqalar nuqtayi nazarini qabul qilish qiyin bo‘ladi. Til rivojlanadi, ammo mantiqiy fikrlash hali to‘liq shakllanmaydi. Bolalar narsalarga his-tuyg‘ular orqali munosabat bildirishlari mumkin (animizm). 
3. Konkret operatsional bosqichi (7–11 yosh)
— bu bosqichda mantiqiy fikrlash shakllana boshlaydi, bolalar miqdor, og‘irlik, hajm kabi tushunchalarni tushunishni boshlaydi. Ular fikrni qaytarish (reversibility) va markazlashmagan qarash (decentering) kabi ko‘nikmalarni egallaydi. 
4. Formal operatsional bosqichi (12 yoshdan yuqori)
— bu davrda abstrakt fikrlash, gipoteza tuzish va ilmiy mantiqiy fikrlash qobiliyatlari rivojlanadi. Bolalar dunyoni amalga oshirilgan real holatdan tashqarida ham tahlil eta oladi.

Piaget Nazariyasi va Boshqa Yondashuvlar

Piaget yondashuvi kognitiv rivojlanishni o‘z ichiga oladi, lekin boshqa nazariyotchilar, masalan Lev Vygotsky, o‘rganishda ijtimoiy muloqot va pedagogik ko‘makning rolini ko‘proq taʼkidlagan. Vygotsky nazariyasida o‘rganish bosqichlari qatʼiy tarzda belgilanmagan, balki ijtimoiy muloqot asosida shakllanadi. 

Hozirda har ikkala yondashuv ham pedagogik amaliyotda foydalaniladi va bolalarning fikrlash va o‘rganish jarayonlarini tushunishda o‘ziga xos ahamiyatga ega hisoblanadi. 

Nazariyaning Tatbiqi

Taʼlim jarayonida o‘yin orqali o‘rganish yondashuvi bolalarga tajriba to‘plash va aktiv o‘rganish imkonini beradi. Bu yondashuv Piaget nazariyasiga asoslanadi, chunki bolalar o‘z darajasiga moslab o‘rganish imkonini topadi va shu orqali ularning kognitiv jarayonlari qo‘llab-quvvatlanadi. 

Garchi Piaget nazariyasi yagona nazariya bo‘lmasa ham, u bolalarning fikrlash qobiliyatini tushunishda va ularni o‘qitish usullarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.