Germaniyada oliy ta’lim olishni xohlayman, nima qilmoq kerak?
![Germaniyada oliy ta’lim olishni xohlayman, nima qilmoq kerak?](http://marifat.uz/images/articles/4850/primary-large.jpg)
Informatsiya asri imkoniyatlarimizni beqiyos kengaytirib yubordi. Cheklovlarsiz dunyoning deyarli har qanday nuqtasidagi odam bilan bog‘lanish, internet orqali turli xizmatlar ko‘rsatilishi, deyarli har qanday ta’lim va kasbning kompyuter va raqamli texnologiyaga bog‘liqligi kabi holatlar zamonaviy, global informatsion jamiyatning ayrim belgilari xolos. Bunday jamiyatda inson tarixidagi har qachongidanda kamroq cheklovlar va ko‘proq imkoniyatlar qurshovida yashaydi. Lekin bu davr “tangasi”ning ham ikkinchi tomoni bor. Bunday jamiyatning eng asosiy talablaridan biri bu — global raqobatbardoshlikdir.
Yaqin o‘tmishda ta’lim tizimi bitiruvchilari ish topish uchun faqatgina o‘z shahri, viloyati, nari borsa O‘zbekiston hududidagi boshqa bitiruvchilar bilan raqobatlashgan bo‘lsa, bugungi kunga kelib, ish sohasiga qarab, u bir nechta boshqa davlat bitiruvchilari, ayrim hollarda esa butun dunyo bitiruvchilari bilan raqobatlashishi ehtimoli bor.
Bunday talablar o‘z navbatida yuqori sifatli ta’limga bo‘lgan ehtiyojni birato‘la zaruratga aylantirib qo‘ydi, metafora qilsak: bundan buyon yorqin kelajak poyezdi uchun chiptangizni faqat ta’lim orqaligina sotib olasiz — ta’limingiz sifati qancha baland bo‘lsa o‘sha farovon kelajak tomon sayohatingiz shuncha qulayroq o‘rindiqda amalga oshadi. Ana o‘sha poyezddan qolib ketmaslik uchun barcha davlatlardagi kabi O‘zbekistonda ham yuqori sifatli ta’limni yo‘lga qo‘yish ehtiyoji har qachongidanda baland.
Ma’lumotlarga ko‘ra joriy yilda umumta’lim maktablarini 450 ming nafardan ortiq yoshlar bitirgan. Davlatimiz OTMlarida hammasi bo‘lib 140 ming nafar talabalarni qabul qilish ko‘zda tutilgan. Ularning 10 643 tasi magistratura uchun bo‘lsa, qolgan 129 357 o‘rin barcha turdagi (kunduzgi, sirtqi va kechki) bakalavrlar qabuli uchun mo‘ljallangan. Demak, oliy ta’lim tizimidagi mavjud o‘rinlar maktab bitiruvchilarining qariyb 29% ni qamraydi. Bu ko‘rsatkich oldingi yillarga qaraganda o‘sgan, lekin yoshlarning qolgan qismi, aytaylik, muqaddam oliy ta’limga kira olmaganlar nima qilishi kerak?
Tabiiyki, oliy ma’lumot olishni xohlaganlarning bir qismi chet eldagi o‘quv yurtlariga yuzlanishi kerak. Bakalavriatni bitirganlarda ham shu kabi muammo mavjud. Magistraturada ta’limni davom ettirmoqchi bo‘lgan yoshlar yanada keskin raqobatga kirishishga majbur, chunki magistratura o‘rinlari bakalavr bitiruvchilarining taxminan 8% ini qamraydi. Bu kabi holatlar O‘zbekiston yoshlarining chet elda ta’lim olishga qiziqishlari yuqoriligining sabablaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Bitiruvchilarni chetda o‘qishga undaydigan yana bir sabab bu — sifat. AQSH, Angliya, Germaniya, Yaponiya kabi rivojlangan davlatlar oliy ta’limining sifati yuqori va ushbu davlatlar OTMlarida ta’lim olgan talaba katta ehtimol bilan butun dunyo bo‘ylab raqobatbardosh kadrga aylanadi. O‘zbekistonlik bitiruvchilarning rivojlangan davlatlarda oliy ta’lim olishga qiziqishi va bu davlatlarda ta’lim olishi tobora keng kuzatilayotgani ijobiy holatdir. Rivojlangan davlatda ta’lim olishga qaror qilgan bitiruvchi va uning oilasi oldida qator savollar paydo bo‘ladi va ulardan eng kattasi — “qaysi davlatda oliy ta’lim olganim yaxshi?”. Bu savolga hamma o‘z dunyoqarashi, sharoiti, imkoniyati va xohishidan kelib chiqib javob izlaydi. Men ham, o‘z vaqtida uch sababga ko‘ra Germaniyada oliy ta’lim olishga qaror qilgandim va gazetxon uchun foydali bo‘ladi degan umidda qarorlar jarayoni va ularga ta’sir ko‘rsatgan omillar haqida fikrlarimni keltirmoqchiman.
Birinchi omil — ta’lim sifati. Germaniyada ta’lim sifati barcha bosqichlarda yuqori bo‘lib, bu qator xalqaro tadqiqot va nufuzli tashkilotlar tomonidan tan olingan. Bunga misol tariqasida BMTning “Inson Taraqqiyoti Indeksi”ni keltirish mumkin. Ushbu Indeksda Germaniyaning oliy ta’lim muassasalari 1980-yillardan buyon doim birinchi 10 likda bo‘lib kelmoqda. Yanada aniqroq misol, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) tomonidan 72 davlatdagi 28 million OTM talabalari orasida tashkillashtiriladigan PISA tadqiqotida ham Germaniya birinchi 10 likda. Taqqos uchun — AQSH Inson taraqqiyoti indeksi bo‘yicha Germaniyadan bir pog‘ona balandda — 5-o‘rinda bo‘lsa, so‘nggi PISA tadqiqoti natijalari bo‘yicha 23-o‘rinda.
Ikkinchi muhim omil bu — yashash xarajatlari va ta’lim xarajatlari. Yashash хarajatlari ko‘rsatkichlari rivojlangan davlatlarda o‘zaro mutanosib, shu bilan birga, bitiruvchining o‘sha davlatdagi turmush tarziga bog‘liq bo‘lib, yillik o‘rtacha 12 ming AQSH dollari. Ta’lim xarajatlari esa davlatga va universitetga qarab katta farq qilishi mumkin. AQSHda sifatli ta’lim beruvchi OTMlar, asosan, xususiy sektor tomonidan tashkil etilgan bo‘lib, ulardagi ta’lim narxi yillik 4-5 mingdan (universitetning nufuziga qarab) 75 ming dollargacha. Germaniyada esa mavjud 380 OTMlardan 300 tasi davlat tasarrufida bo‘lib, ularda o‘qish xarajatlari bir yil uchun 600 yevrodan oshmaydi. Qolaversa, Germaniyada ham xalqaro, ham mahalliy talabalar uchun o‘qish davrida haftasiga 20 soatdan ishlash imkoniyati beriladi. Yana bir jihat Germaniya ta’lim tizimini boshqa rivojlangan davlatlarga qaraganda tanlashda ustunlikni yaratadi, bu ham bo‘lsa talabalarga o‘quv amaliyoti(stajirovka)ni bajarganliklari uchun haq to‘lanadi. Shu orqali ko‘plab talabalar o‘z xarajatlarining katta qismini qoplashga muvaffaq bo‘ladilar.
Uchinchi omil, ta’lim yakunlangandan keyin Germaniyada qolib ish tajribasi orttirmoqchi bo‘lgan talabalar uchun boshqa rivojlangan davlatlardan farqli ravishda 1,5 yilgacha muddatga qo‘shimcha viza berilishi mumkin. Buning sharti — siz Germaniya OTM bitiruvchisi bo‘lishingiz va o‘z xarajatingizni mustaqil qoplay olishingizdir. Bunday qo‘shimcha vaqt bitiruvchi mehnat bozorida o‘z o‘rnini o‘sha davlatda turib topishi uchun juda yaxshi imkoniyatdir. Toshkent shahrida ro‘yxatda bo‘lmasdan turib, ish qidirganlar buning naqadar muhim omil ekanligini juda yaxshi tushunishlariga ishonaman.
Keling, siz ham yuqoridagi uch omil asosida Germaniyada oliy ta’lim olishga qaror qildingiz deb faraz qilaylik, navbatdagi jihatlar — universitetlarning minimal talablari bilan tanishib chiqamiz.
Bakalavr darajasiga ega bo‘lmoqchi bo‘lgan maktab bitiruvchilari uchun quyidagi talablar qo‘yiladi:
• Baholari yuqori darajadagi maktab shahodatnomasi, yoxud kollej, yoki akademik litsey diplomi;
• “Universitetga kirish malakasi” (Hochschulzugangsberechtigung) sertifikati;
• Tanlangan o‘quv dasturiga mos bo‘lgan, kamida B1 darajada Nemis yoki Ingliz tilini bilishi;
• Tanlangan o‘quv dasturi va universitetga ko‘ra kirish talablarini qondirish va to‘ldilirgan qabul anketasi;
• Motivatsiya xati (motivation letter);
• Shaxsni tasdiqlovchi hujjatlar.
Germaniyada ta’lim tizimi O‘zbekistonnikidan tubdan farq qiladi, shu sabab ro‘yxatning ikkinchi bandida ko‘rsatib o‘tilgan “universitetga kirish malakasi” nomli sertifikat qo‘shimcha talab qilinadi. Odatda Germaniyada har bir o‘rta ta’lim muassasasi bitiruvchisi majburiy tarzda ushbu sertifikat uchun imtihon topshiradi va natijasiga ko‘ra OTMga o‘qishga kiradi. U yerda har bir OTMga alohida imtihon topshirish tajribasi deyarli yo‘q. Ta’kidlangan sertifikatdagi baho bilan o‘quvchi universitetga hujjat topshiradi va ballari universitet talabini qondirsa o‘qishga qabul qilinadi. Tabiiyki, O‘zbekistondagi maktab bitiruvchisida ushbu sertifikat bo‘lmaydi, shu sabab Germaniyada OTMga kirmoqchi bo‘lgan o‘zbekistonlik maktab bitiruvchisi avvaliga bir yillik tayyorlov kursini o‘tashi va yakunda universitetga kirish malakasi sertifikati uchun imtihon topshirishi talab qilinadi.
Germaniyadagi bakalavr dasturlarining aksariyati nemis tilida bo‘lib, ingliz tilidagi kurslar kam. Lekin magistratura sohasida teskarisi — ingliz tilida ta’lim beruvchi dasturlar ko‘p.
Endi esa magistratura darajasiga erishmoqchi bo‘lganlar uchun taqdim etiladigan talablar bilan qisqacha tanishamiz:
• Baholari yuqori darajada bo‘lgan bakalavr diplomi;
• Tanlangan o‘quv dasturiga ko‘ra kamida B1 darajada nemis yoki ingliz tilini bilishi;
• Tanlangan o‘quv dasturi va universitetga ko‘ra kirish talablarini qondirish va to‘ldilirgan qabul anketasi;
• Motivatsiya xati (motivation letter);
• Shaxsni tasdiqlovchi hujjatlar.
O‘zbekistondagi xalqaro univiersitetlar (Toshkentdagi Westminster xalqaro universiteti, Lomonosov nomidagi Moskva davlat universiteti filiali va boshqalar) diplomi ingliz tilida bo‘lgani sababli qo‘shimcha tarjima va tekshirishlarsiz qabul qilinishi mumkin. Lekin mahalliy universitetlarni bitirgan talabalar tarjima ishlarini amalga oshirishga avvaldan tayyor bo‘lishlari kerak. Yodda tutish kerakki, ba’zi magistratura sohalari 2-3 yillik ish tajribasini talab qilishi ham mumkin. Germaniyada oliy ta’lim olish bo‘yicha qo‘shimcha ma’lumotlarni https://www.studying-in-germany.org yoki topshirmoqchi bo‘lgan universitetingizning tegishli saytidan olishingiz mumkin.
Yuqoridagi talablarga javob bergan taqdirda hujjat topshirish jarayoni boshlanadi. Qiziqqan sohangizni tanlaganingizdan keyin mazkur akademik yilda o‘qishga qabul qilinish ehtimolini oshirish uchun bir nechta universitetdagi sohalarga topshirganingiz maqul. Bunda ikki yo‘ldan birini tutsangiz bo‘ladi: hujjatlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri universitetga, yoki agregator orqali topshirishingiz mumkin. Birinchi holatda har bir tanlangan universitetga hujjatlarni o‘zingiz tayyorlab birma-bir yuborishingiz kerak bo‘ladi. Bunda siz bir nechta guruh qilib hujjatlaringiz tarjimasini, pochta xarajatlarini, qabul komissiyasi ko‘rib chiqishi uchun xarajatlarni alohida to‘lashga majbur bo‘lasiz. Hujjatlarning universitetga to‘liq holatda yetib borishi uchun ham o‘zingiz javobgar bo‘lasiz.
Ikkinchi holatda siz ma’lum bir agregator tashkilot xizmatidan foydalansangiz bo‘ladi. Germaniyadagi OTMlar uchun eng mashhur va ishonchlisi bu Uni-Assist (https://www.uni-assist.de/en/ ) tizimidir. Bu holatda siz har bir universitetga alohida va bir necha nusxada hujjat topshirish o‘rniga Uni-Assist tizimiga bir marta hujjat topshirasiz va ushbu tizim siz tanlagan universitetlarga sizning nomingizdan hujjatlaringizni topshirib beradi. Qulayligi shundaki, siz O‘zbekiston-Germaniya pochta xizmatidan bir marta — Uni-Assistga hujjat yetkazib berish uchun foydalanasiz va qolgan hujjat topshirish jarayonlari uchun Uni-Assist javobgar bo‘ladi.
Yodda tutish kerak bo‘lgan ikki jihat bor: hozir Uni-Assist orqali Germaniyadagi 380 ta universitetdan 170 tasiga hujjat topshirish mumkin, qolgan universitetlarga yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri, yoki boshqa agregator orqali hujjat topshirish mumkin bo‘ladi; Uni-Assist xizmatlari pullik bo‘lib, u orqali birinchi hujjat topshirish 70 yevro va undan keyingi har bir hujjat topshirish uchun 30 yevrodan to‘lov talab qilinadi.
Hujjat topshirilib, universitetning barcha talablari muvaffaqiyatli qondirilganidan keyin universitetdan o‘qishga taklif xati beriladi. Shu nuqtaga yetib kelganingizda bilimingizga qo‘yilgan talablarni mardonavor yengib o‘tgan bo‘lasiz, lekin tin olishga erta, tashkiliy masalalar endi boshlanadi. Universitet sizga mahliyo bo‘lgani bilan elchixona orqali viza olishingiz kerak bo‘ladi. Viza uchun to‘liq ma’lumotni Germaniyaning O‘zbekistondagi elchixonasidan (https://taschkent.diplo.de/) olishingiz mumkin, lekin qisqa umumiy talablar quyidagilardan iborat bo‘ladi:
• Universitetdan taklif xati;
• Sug‘urta polisi;
• Turar joy mavjudligining tasdig‘i;
• Germaniya bankidagi o‘z nomingizga ochilgan hisob raqamida (oyiga 853 yevro hisobida) 10 236 yevro miqdoridagi mablag‘ning mavjudligi tasdig‘i;
• Viza uchun to‘ldirilgan anketa.
Barcha bosqichlardan o‘tganingizda barcha chet elda o‘qishga borgan talabalar xayoliga keladigan uch fikr sizning ham xayolingizga kelishiga aminman. Birinchidan, rivojlangan davlatdagi nufuzli universitet sizni qabul qilganda siz shu paytgacha qilgan mehnatingiz zoye ketmaganligini his qilasiz va halol mehnat, intilish orqali ham yo‘lingizni topishingizga ishonchingiz ortadi. Ikkinchidan, aslida ota-onangiz va oilangiz o‘z xayollarida sizni boringizdan bir necha marta mukammalroq inson sifatida tasavvur qilishadi — chet elda ham o‘rningizni topa bilishingiz orqali ular orzusidagi inson obraziga yana bir qadam yaqinlashasiz. Va nihoyat, sizga har qachongidanda kattaroq va murakkabroq vazifa ishonib topshirilganini anglab, belni mahkam boylab yangi marralarni zabt etish ishtiyoqi paydo bo‘ladi.
Yorqin kelajak poyezdida hammamizga joy yetarli, faqat unga chiqishni chin dildan xohlasak bo‘lgani!
Xurshidbek QODIROV, Mayns universiteti bitiruvchisi