“Mana,
masofalar, zo‘r yillar o‘tib,
O‘sha nur
mening ham ko‘zimda qoldi.
Umrimdan ham
ortar yorqinlikni dil
Bilaman,
faqat shu, shu nurdan oldi.
Hayotim,
ishlarim, ijodimiz ul,
Otaday ilgari
boshlab yuribdi.
Hozir siz
o‘qigan she’rning ham har yo‘l
Baytida o‘sha
nur porlab turibdi”…
Aziz, o‘quvchimiz,
salomatmisiz? Ta’tilingiz maroqli o‘tyaptimi? Maqolamizning kirish qismida
birgina iltimosimni aytib olay: yuqoridagi she’r shoira Zulfiyaniki ekanini
dalillovchi ishonchli manbani ijtimoiy tarmoqlarimiz orqali yuborsangiz,
xursand bo‘lar edik. Mazkur she’rni mushtariylardan biri “Shoira Zulfiya
yozgan” deya tahlil qilibdi. Tahririyat xodimlari qancha urinmaylik, asl
manbani topib, tekshira olmadik, muallif esa savollarimizni shunchaki javobsiz
qoldirdi.
Tole’ yo‘qi
joni g‘amdin ozod bo‘lg‘ay,
Har ishki
qilsa, xotiri shod bo‘lg‘ay.
Yana bir o‘quvchimiz
ushbu misralar Boburniki deya “chuqur” tahliliy maqola yuborgan, qiziqib
ketsangiz, shu g‘azalni tekshirishda ham yordamingizni ayamang. Shuningdek,
G‘afur G‘ulomning ham ko‘plab shunday she’rlari asl manbasi topilmay, qancha
“sara” maqolalar tahririyat g‘aladonida qolib ketmadi deysiz?!. Balki ko‘pchilik maqolasi chop etilmagani bois
gazetalardan uzoqlashib, “Gazet o‘ladi!” degan gaplarni aytib yuribdimikan,
bilmadik. Bilganimiz − har seshanba yangi sonning qisqacha sharhini intiq
kutadigan, siz sodiq mushtariylarimiz!..
Birinchi maqolam
chiqishini 4 oy kutganim esimda. Har seshanba xuddi siz kabi yangi son sharhini o‘n martalab o‘qiyman,
qani chiqa qolsa. Oxiri taqdirga tan berib, bu voqeani unutdim. Ammo “Nega maqolam chop
etilmadi?” degan savolimga oradan ancha vaqt o‘tib javob topdim. Gazeta talablari anchayin kuchli bo‘lib, men esa rosa “o‘tlagan”, sondir-mondir jumlalari gartak ko‘proq maqola yozgan ekanman,
kamiga siyqasi chiqqan mavzuni men ham qayta chaynabman… Shukur, keyin men ham safingizda bo‘lib, qancha maqola chop ettirdim!
Havaskor yozg‘ich bo‘ladimi, biror soha bo‘yicha mutaxassis yo jurnalist – oldinga siljish bo‘lishi kerak!
“Har bir xabarchi
o‘zining gazetaga yuborg‘on xabarini qanday yozishi va qanday tekshirishi
ustida biroz to‘xtalib o‘tamiz. Aytaylik, bir xabarchi qishloqda o‘tirib
tirikchilik qiladir, shuning bilan u dehqonlarga juda yaqin. Dehqonlarning
qanday hollar kechirmakda bo‘lg‘onliklarini bila turib gazetaga shuni yozib
yaxshilanishini umid qiladir. Ikkinchidan, yana qishloqqa borg‘on soliqchining
ustidan bir dehqon og‘zaki “pora oladir” deb xabarchiga dodlasa, xabarchi buni
yozib olish bilan shu soliqchining pora olg‘onligini to‘g‘rimi, yo noto‘g‘ri
ekanligini, albatta, tekshirib ko‘rishi va o‘zi bir narsani ko‘rmasdan turib
yozishdan tortinishi kerak. Xabarchi shuni ham bilib qo‘ysin, shunday
tekshirilmagan xom narsalarni yozishi bilan tegishlik idoralarning tekshirishi
natijasida yolg‘on va bo‘hton bo‘lib chiqsa, albatta, yozg‘on xabarchi mas’ul
bo‘ladir (Anqaboy. Xabar,
maqola, she’r va hikoya yozish yo‘llari. T: O‘zdavnashr, 1927. 27-bet)”. Mazkur talab XX asr
boshida jadidlar jurnalistikasida mavjud edi. Umuman, gazeta yaralibdiki, o‘z
talablari, nashr siyosati mavjud. Bu jarayon har bir davrda yangilanmoqda.
Xususan, bugun xabar yoki maqolani avvalgi davrlardagidek faqat xabarchilar –
jurnalistlar yozmayapti. Bugun yuqorida o‘qiganingiz dehqon ham ko‘rgan
voqeasini jurnalistni kutib o‘tirmay, o‘zi bayon qilmoqda – fuqarolik jurnalistikasi anchayin odimladi. Bu jarayon bir tomondan
jurnalistika sohasi uchun tezkorlik tamoyilini kuchaytirishga yordam bergan
bo‘lsa, boshqa tomondan xolislik, aniqlik, ishonchlilik, oltin o‘rtaliqni
saqlash kabi mezonlarni yo‘qqa chiqarmoqda. Aynan shu muammolar tahririyatlar
zimmasiga katta mas’uliyat yuklayotir. Ya’ni bugun tahririyat duch kelgan
maqolani chop etolmaydi. Maqola avvalo gazeta mezonlari darajasiga olib
chiqilishi, zarur bo‘lsa, muallifga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatilishi zarur. Biroq bu
jarayonni hamma ham birdek to‘g‘ri qabul qilmaydi. Aksariyat mualliflar
maqolalari tahririyatdan qaytishini adolatsizlik deb hisoblaydi, nashr va uning
ijtimoiy tarmoqlaridan uzoqlashib, go‘yo masalaga yechim topganday bo‘ladi.
Xo‘sh, o‘zi gazeta maqolani nima uchun qaytaradi? Mualliflar eng ko‘p qanday
xatolarga yo‘l qo‘yadi? Mutaxassislar bilan fikr almashdik.
