Zamonaviy ilm-fanda olima ayollarning o‘rni: global taraqqiyot va innovatsiyalar strategiyasi



XXI asrda ilm-fan va texnologiyalar jamiyat taraqqiyotining asosiy harakatlantiruvchi kuchiga aylandi. Ushbu jarayonda inson kapitalidan to‘liq va samarali foydalanish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, ayollar salohiyatini ilm-fan sohasiga jalb etish global barqaror rivojlanishning muhim shartlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Shu bois, BMT Bosh Assambleyasi tomonidan qabul qilingan “Taraqqiyot maqsadlaridagi fan, texnika va innovatsiyalar” rezolyutsiyasi doirasida 11-fevral – Xalqaro ilm-fan sohasidagi xotin-qizlar kuni deb e’lon qilinishi ayollarning ilmiy faoliyatini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan muhim xalqaro tashabbus hisoblanadi. Ushbu sana nafaqat ramziy ahamiyatga ega, balki olima ayollarning ilm-fan rivojidagi o‘rnini e’tirof etish, gender tenglikni ta’minlash va ilmiy salohiyatdan to‘liq foydalanishga chaqiradi.

Tarixan ilm-fan erkaklar hukmron bo‘lgan soha sifatida qaralgan bo‘lsa-da, ko‘plab ayol tadqiqotchilar mavjud ijtimoiy va institutsional to‘siqlarga qaramay, fundamental ilmiy kashfiyotlar yaratgan. Masalan, Mariya Kyuri radioaktivlik hodisasini ilmiy jihatdan asoslab, fizika va kimyo fanlari rivojida mutlaqo yangi bosqichni boshlab berdi. Uning ilmiy faoliyati “ayollar ilm-fanga qodir emas” degan stereotiplarga kuchli zarba bo‘ldi. Dasturlash va hisoblash texnikasi tarixida Ada Lavleys tomonidan ilgari surilgan algoritmik yondashuvlar bugungi sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Biologiya va genetika sohasida esa Rosalind Franklin olib borgan tadqiqotlar DNK tuzilishini aniqlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etdi. Mazkur tarixiy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, olima ayollar ilm-fan taraqqiyotida faqat yordamchi emas, balki ilmiy paradigmalarni o‘zgartiruvchi kuch bo‘lib kelgan.

XXI asrda raqamli transformatsiya jarayonlari sanoat va ilm-fan sohalarining rivojlanishida hal qiluvchi omilga aylandi. Sanoat 4.0 konsepsiyasi ishlab chiqa­rish jarayonlarining intellektuallashuvi, avtomatlashtirish va raqamlashtirishni o‘z ichiga olgan holda yangi bilim va malakalarni talab etmoqda. Ushbu sharoitda inson kapitali, xususan, olima ayollarning ilmiy-innovatsion faoliyatdagi ishtiroki alohida ahamiyat kasb etadi. Global miqyosda ayollarning ilm-fan va texnologiya sohalari­dagi ulushi asta-sekin oshib borayotgan bo‘lsa-da, Sanoat 4.0 bilan bog‘liq yuqori texnologik yo‘nalishlarda ularning ishtiroki hali ham yetarli darajada emas. Ilm-fan, texnika va innovatsiyalar(FTI) zamonaviy jamiyat taraqqiyotining asosiy qo‘zg‘atuvchi kuchi hisoblanadi. Ushbu sohalarga to‘liq va teng huquqli kirish nafaqat inson huquqlari masalasi, balki iqtisodiy o‘sish, barqaror rivojlanish va global muammolarni hal qilish uchun zaruriy shartdir. Biroq tarixan ayollar va qizlar FTI sohalarida jinsiy tafovutlar, stereotiplar va institutsional to‘siqlarga uchrab kelgan. Bugungi kunda dunyo bo‘yicha tadqiqotchilarning faqat 33 foizi ayollardir. Bu esa jamiyatda olima ayollarga nisbatan mavjud stereotiplarni sindirish va ularga ilm-fan eshiklarini kengroq ochish maqsadini ko‘zlaydi. Ilmiy hamjamiyatda ayollar ulushining ortishi kashfiyotlar ko‘lamini kengaytirib, yechimlarning ko‘p qirrali bo‘lishini ta’minlaydi. Olima ayol-qizlar Sanoat 4.0 jarayonlarida quyidagi yo‘nalishlarda muhim rol o‘ynamoqda:

– sun’iy intellekt va ma’lumotlar tahlili sohasida algoritmlar va modellar ishlab chiqish; 
– muhandislik va texnologik innovatsiyalarda ilmiy izlanishlar olib borish; 
– raqamli ta’lim va ilmiy kadrlar tayyorlashda pedagogik va ilmiy rahbarlik faoliyati; 
– innovatsion loyihalar va startaplarda yetakchi ilmiy mutaxassis sifatida ishtirok etish.

Zamonaviy ilm-fanda ayollar shunchaki “ijrochi” emas, balki “innovator” va “strateg” sifatida namoyon bo‘lmoqda. Sun’iy intellekt algoritmlarini yaratishda ayol mutaxassislarning ishtiroki “gender bias”(gender xatoligi) muammosini hal qiladi. Zamonaviy texnologiyalar davrida ayollarning intellektual salohiyati sun’iy intellekt, biotexnologiya va qayta tiklanuvchi energiya kabi sohalarda hal qiluvchi ahamiyatga ega. STEM yo‘nalishlari: matematika, muhandislik va texnologiya sohalarida ayollarning ishtiroki algoritmlarning xolisligini ta’minlashda muhim. Kimyo va fizika sohalarida olima ayollarning kashfiyotlari(masalan, gen tahrirlash – CRISPR texnologiyasi) insoniyat hayotini tubdan o‘zgartirmoqda. Ilm-fan chegara bilmaydi. Olima ayollarning xalqaro ilmiy loyihalardagi ishtiroki ijobiy natija bermoqda. Tajriba almashinuvi – “Horizon Europe” yoki “UNESCO-L’Oréal” kabi grant dasturlari orqali olima ayollar global tarmoqlarga integratsiyalashmoqda. Iqlim o‘zgarishi va pandemiya kabi tahdidlarga qarshi kurashda xotin-qizlarning xalqaro ilmiy konsorsiumlardagi roli ortib bormoqda. Rivojlangan davlatlardagi olima ayollarning rivojlanayotgan mamlakatlardagi yosh qizlarga mentorlik(ustozlik) qilishi ilmiy transferni tezlashtirmoqda. Ilm-fan va ishlab chiqarish integratsiyasi – iqtisodiy o‘sishning asosiy drayveridir. Olima ayollar nafaqat nazariy tadqiqotlar, balki ularni amaliyotga joriy etishda ham yetakchidir. Qishloq xo‘jaligida oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda seleksiya va agrotexnika sohasidagi olima ayollarning innovatsiyalari hosildorlikni 20–30 foiz oshirish imkonini bermoqda. Yashil iqtisodiyotda chiqindisiz texnologiyalar va ekologik toza ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishda ayol muhandislarning loyihalari yuqori samaradorlik ko‘rsatmoqda. Dunyo miqyosidagi kashfiyotlarning, xususan, DNK tahrirlash(CRISPR) texnologiyasi­ning asoschilari ayollar(Jennifer Doudna va Emmanuelle Charpentier) ekanligi sohaning ayollar intellektiga qan­chalik bog‘liqligini ko‘rsatadi. NASA va ESA kabi agentliklarda muhandis ayollar ulushi so‘nggi o‘nyillikda 15 foizdan 28 foizgacha ko‘tarildi. Xotin-qizlar­ning xalqaro ilmiy hamkorlikdagi ishtiroki “Yumshoq kuch”(Soft Power) diplomatiyasining muhim qismiga aylandi. Ayollar ko‘proq kollektivizm va kooperatsiyaga moyilligi sababli, ular rahbarlik qilgan xalqaro loyi­halarda muvaffaqiyat koeffitsiyenti yuqoriroq ekanligi kuzatilgan. “Erasmus+”, “Fulbright” va “DAAD” kabi dasturlarda ayol tadqiqotchilarning ulushi ortib bormoq­da, bu esa madaniyatlararo ilmiy muloqotni mustahkamlaydi. Ekologiya va sog‘liqni saqlash bo‘yicha xalqaro standartlarni ishlab chiqishda olima ayollarning ijtimoiy empatiyasi inson omilini birinchi o‘ringa olib chiqmoqda. Ilm-fanning tijoratlashtirilishi(Technology Transfer) jarayonida ayollar muhim bo‘g‘indir. Yangi avlod antibiotiklari va vaksinalarining 40 foizdan ortig‘i ayollar boshchiligidagi laboratoriyalarda yaratilmoqda. Yashil energetikada quyosh panellari samaradorligini oshirish va vodorod energetikasi bo‘yicha patentlarning sezilarli qismi olima ayollarga tegishlidir. Tadqiqotlarga ko‘ra, agar ayollarning ilm-fan va texnologiyadagi ishtiroki erkaklar bilan tenglashsa, global YIM yiliga 12–28 trillion dollargacha o‘sishi mumkin. Shuningdek, ayol olimlar ishtirok etgan ilmiy jamoalarda ijtimoiy mas’uliyat, barqaror rivojlanish va ekologik yondashuvlar kuchliroq namoyon bo‘lishi aniqlangan.

Yangi O‘zbekistonning yangi taraqqiyot strategiyasida xotin-qizlarning ilm-fandagi o‘rnini mustahkamlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Oxirgi yillar mamlakatimizda ilmiy darajali ayollar soni barqaror o‘sib bormoqda. Bugungi kunda O‘zbekiston Fanlar akademiyasi tizimida va oliy ta’lim muassasalarida faoliyat yuritayotgan tadqiqotchilarning 40 foizdan ortig‘i ayollardir. 2020–2025-yillar oralig‘ida ayol professor va fan doktorlari(DSc) soni qariyb 1,5 baravar ortdi. Ijtimoiy himoyaga muhtoj va iqtidorli xotin-qizlar uchun ilmiy-tadqiqot institutlariga qabul qilishda maxsus imtiyozli o‘rinlar ajratilmoqda. Oila va xotin-qizlar qo‘mitasi hamda Innovatsion rivojlanish agentligi tomonidan faqat ayol tadqiqotchilar uchun mo‘ljallangan ilmiy loyihalar tanlovlari o‘tkazilmoqda. Bu grantlar fundamental va amaliy loyihalarni moliyalashtirishga yo‘naltirilgan. Zulfiya nomidagi davlat mukofoti ilm-fan yo‘nalishida yuksak natijalarga erishgan qizlarni yoshligidan qo‘llab-quvvatlashning muhim mexanizmi bo‘lib xizmat qilmoqda. O‘zbekistonlik olima ayollar, ayniqsa quyidagi strategik sohalarda ishlab chiqarish samaradorligini oshirmoqda. Mahalliy iqlimga mos, sho‘rga chidamli yangi navlarni yaratish, tabiiy bo‘yoqlar va ekologik toza matolar ishlab chiqarish texnologiyalarini joriy etishda ayol seleksionerlarning hissasi beqiyos. “AT-Park” rezidentlari orasida ayollar tomonidan asos solingan startaplar ulushi yiliga 20 foizga ko‘paymoqda. O‘zbekistonlik olima ayollar bugungi kunda jahonning nufuzli ilmiy markazlari (Kembrij, Oksford, Nagoya, Seul universitetlari) bilan hamkorlikda tadqiqotlar olib bormoqda. “L’Oréal-UNESCO” mukofoti natijasida o‘zbekistonlik yosh olima qizlarning ushbu xalqaro tanlovlarda ishtiroki va g‘olibligi milliy ilm-fan nufuzini global darajaga ko‘tarmoqda. Mintaqaviy darajada Markaziy Osiyo olima ayollarining tajriba almashish platformalari yaratilmoqda, bu esa “Suv va iqlim” kabi umumiy muammolarni birgalikda hal qilish imkonini beradi.

Xulosa qilib aytganda, Sanoat 4.0 sharoitida olima ayollarning o‘rni va roli strategik ahamiyatga ega bo‘lib, ularning ilmiy-innovatsion faoliyatdagi ishtirokini kengaytirish zamonaviy sanoat rivojlanishining muhim omillaridan biridir. Gender tengligi asosida shakllangan ilmiy muhit raqamli iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. O‘zbekistonda ilm-fan sohasidagi xotin-qizlar nafaqat intellektual salohiyat egalari, balki jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligini ta’minlovchi kuchdir. 11-fevral sanasini keng nishonlash orqali biz yangi avlod – “Uchinchi Renessans” bunyodkorlari bo‘lmish olima qizlarni tarbiyalash uchun poydevor qo‘ymoqdamiz. Bilimli ayol – porloq kelajak kafolatidir. Olima ayollar – nafaqat laboratoriya xodimlari, balki jamiyatning intellektual arxitektorlaridir. Ularning ilm-fanga to‘laqonli jalb qilinishi insoniyat duch kelayotgan global inqirozlarni(iqlim, epidemiya, resurslar taqchilligi) hal qilishning eng samarali yo‘lidir. Ilm-fan sohasidagi ayol-qizlar kuni bizga shuni eslatadiki, fan jins tanlamaydi, u faqat iste’dod va mehnatni qadrlaydi. O‘zbekiston ham bu yo‘lda o‘z qadamlarini qo‘yib, xotin-qizlarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish, ularning ilmiy salohiyatini rivojlantirishga qaratilgan siyosatni amalga oshirmoqda. Kelajakda ilm-fan sohasidagi gender tengligi nafaqat inson huquqlari sohasidagi yutuq, balki insoniyatning yangi texnologik va intellektual cho‘qqilarga chiqishining kaliti bo‘ladi. Ilm-fan sohasidagi ayol-qizlarga bayram muborak bo‘lsin!

Gulzoda QOBULOVA, 

UrDU “Olima qizlar” klubi kotibi, 

UrDU tayanch doktoranti,

Xonqa tumanidagi

13-maktabning oliy toifali tarix 

fani o‘qituvchisi

"Ma'rifat" gazetasining 2026-yil 25-fevral sonidan olindi.