HUQUQLARNI DARSLIKDAN O‘RGANISHNING O‘ZI YETARLI EMAS...

Inson huquqlari – har bir insonga tug‘ilishidan beri tegishli bo‘lgan, hech kim tomonidan tortib olinmaydigan qadriyatlar majmuidir. Ular millati, dini, jinsi, ijtimoiy kelib chiqishidan qat’i nazar, barcha odamlarga bab-baravar taalluqlidir. Biroq huquqlarni faqat qonun matnida yoki darslikda bilish yetarli emas – ularni kundalik hayotda anglash va amaliyotda qo‘llay olish muhimroqdir.

Bugungi kunda ta’lim tizimi oldida turgan eng asosiy vazifalardan biri – o‘quvchilarimizga nafaqat nazariy bilim berish, balki ularda mustaqil fikrlash va o‘z huquqlarini adolatli himoya qilish ko‘nikmalarini shakllantirishdan iboratdir.

Huquqlarning asosiy turlari va ularning mazmuni zamonaviy huquqshunoslikda va milliy qonunchiligimizda inson huquqlari bir necha asosiy guruhlarga bo‘linadi:

- Fuqarolik va siyosiy huquqlar: yashash huquqi, erkinlik, shaxsiy daxlsizlik, so‘z erkinligi, saylash va saylanish huquqi shular jumlasidandir. Bu huquqlar davlatning shaxs ishlariga asossiz aralashuvini cheklaydi hamda har bir insonning erkin rivojlanishiga kafolat beradi.

- Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar: ta’lim olish, mehnat qilish, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy himoya huquqlari. Bu huquqlar davlatdan faol harakat qilishni, ya’ni zarur infratuzilma, munosib mehnat va ta’lim imkoniyatlarini yaratishni talab qiladi.

- Uchinchi avlod huquqlari: tinchlik, sog‘lom atrof-muhit, rivojlanish huquqi kabi jamoaviy xarakterga ega huquqlar bo‘lib, ular butun jamiyat yoki xalqlarga tegishlidir.

Nima uchun bu mavzu o‘quvchilar uchun muhim?

Yosh avlodga huquqiy bilim berishning maqsadi shunchaki moddalarni yodlatish emas, balki ularda huquqiy ong, madaniyat va mas’uliyat tuyg‘usini shakllantirishdir. O‘quvchi o‘z huquqlarini bilgandagina ularni himoya qila oladi va boshqalarning huquqlarini hurmat qilishni o‘rgangandagina fuqarolik jamiyatining faol hamda mas’uliyatli a’zosiga aylanadi. Amaliyotda ko‘pincha huquq va burch bir-biridan ajralmasligini ko‘rsatish juda foydali bo‘ladi. Masalan, ta’lim olish huquqi bilan bir qatorda, ta’lim jarayonida faol qatnashish, maktab qoidalariga rioya qilish va tengdoshlarining bilim olish huquqini hurmat qilish burchi ham mavjud. Bu yondashuv o‘quvchilarda huquqni faqat “talab qilish vositasi” emas, balki o‘zaro javobgarlik va hurmat tizimi sifatida tushunishga yordam beradi.

Sinfda qo‘llash uchun interaktiv takliflar

Nazariy bilimni mustahkamlash va amaliyotga tatbiq etish uchun quyidagi usullardan foydalanish samarali hisoblanadi: Keys-stadi va debatlar: “Maktabda o‘quvchi huquqlari qanday himoyalanadi?”, “Kibermakonda shaxsiy ma’lumotlar daxlsizligi” kabi mavzularda kichik guruh muhokamalarini tashkil etish.

Interfaol sahnalashtirish: Konstitutsiyaviy moddalarni real hayotiy vaziyatlar (masalan, mehnat munosabatlari yoki iste’molchi huquqlari) misolida simulyatsiya qilish.

Loyihaviy ishlar: O‘quvchilar tomonidan maktab va mahallada ekologik va ijtimoiy huquqlarni targ‘ib qiluvchi kichik loyihalar tayyorlash.

Huquq fani va Konstitutsiya saboqlari nafaqat qonunlarni o‘rgatadi, balki o‘quvchida adolat, mas’uliyat, vatanparvarlik va o‘zaro hurmat tuyg‘ularini tarbiyalaydi. O‘qituvchining asosiy vazifasi –quruq nazariya va moddalarni jonli misollar, Respublikamiz Konstitutsiyasi islohotlarini hayotiy amaliyot bilan bog‘lab tushuntirib, o‘quvchilarda mustahkam huquqiy madaniyatni shakllantirishdir.

Niso KARIMOVA,

Boysun tumanidagi 6-maktab o‘qituvchisi