Yapon olimining Mirzo Boburga maktubi

📜Yapon olimining Mirzo Boburga maktubi

O‘n oltinchi asrning birinchi yarmida Hindistonda buyuk imperiyaga asos solgan Zahiriddin Muhammad Bobur dunyo tarixida insonparvarligi bilan nom qozongan shaxslardan biri. Ulug‘ shoir, faylasuf va olim Zahiriddin Muhammad Bobur sarkarda va davlat arbobi, buyuk bobosi Amir Temurning munosib vorisidir. Bobur o‘zbek adabiyoti rivoji va dunyo tamadduniga ulkan hissa qo‘shgan benazir shoir va mutafakkir sanaladi.

Uzoqni ko‘ra oladigan davlat arbobi va sarkarda bo‘lgan Bobur “Boburnoma” deb atalgan, yanada aniqrog‘i, “Vaqoye” yoki “Voqealar bayoni” nomli ajoyib xotiranomasini meros qoldirgan.  Boburning ijod yo‘li ravon va aniq. Bu asarni hech ikkilanmasdan turkiy adabiyotning shoh asarlaridan biri desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Betakror adabiy qiymati bilan birgalikda “Boburnoma” noyob tarixiy manba sifatida taxminan XV-XVI asrlardagi Markaziy Osiyo, Afg‘oniston va Hindiston hayotiga doir ko‘plab ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Bevosita mazkur asar ta’sirida Haydar Mirzoning “Tarixi Rashidiy”, Gulbadanbegimning “Humoyunnoma”si kabi bir qancha tarixiy asarlar bitilgan.

Hozirgi kunda Yaponiyada Bobur ijodi va “Boburnoma” ustida tadqiqot olib borayotgan yagona olim bo‘lganligim sababli Bobur shaxsi va “Boburnoma”ga qiziqqan yaponiyalik tadqiqotchilar kamligidan juda afsuslanaman. Aslida ular juda ko‘p bo‘lishi kerak. “Sulton Bobur – buyuk saltanat asoschisi” deb nomlangan birinchi maqolani yaponiyalik olim Keykichi Hukazava yozgan bo‘lib, bu maqola “Shigaku – Zasshi” va “Journal of History” jurnallarida 1910-11-yillarda qayta-qayta chop etilgan. Uning hajmi juda katta, ya’ni jami 237 sahifani tashkil etgan.  O‘z vaqtida juda katta e’tibor qozongan ushbu maqolada Boburning Markaziy Osiyo, Afg‘oniston va Hindistondagi harbiy harakatlari tahlil qilingan. Umuman olganda, bir qancha kamchilik va xatolariga qaramay, uning Bobur shaxsi va hayotiga bag‘ishlangan maqolalari yig‘ilib kitob holida chop etilganda, Boburning nomi Yaponiyada yanada mashhur bo‘lar edi. Afsuski, chop etilmadi. Hukazavaning mazkur maqolasidan keyin mamlakatda ellik yil mobaynida Bobur shaxsi va hayotiga oid tadqiqotlar to‘xtab qoldi. Toshiyuki Yetani 1962-yilda “Hindiston Bobur nigohida” nomli muxtasar maqolasini e’lon qilib, unda Boburning “Boburnoma”da keltirilgan Hindiston to‘g‘risidagi qarashlarini tahlil qildi. Yetani o‘z maqolasida Boburning Kobuldagi qabrini ziyorat qilgani to‘g‘risidagi ma’lumotlarni ham keltirib o‘tadi. Yana bir olim Kyuzo Kato 1978–83-yillarda Boburning hayotiga bag‘ishlangan ikkita kichik maqolasini rus tilidagi tadqiqotlarga asoslangan holda yozdi. Shuningdek, olim 1995-yilda “Markaziy Osiyoning tarixiy o‘zligi” nomli kitobini nashrdan chiqarib, unda Bobur faoliyatiga to‘xtaldi. U o‘z kitobida Boburning rus tiliga o‘girilgan ko‘plab she’rlarini yapon tiliga tarjima qilgan. Ilmiy nuqtai nazardan yuqorida ta’kidlangan to‘rt maqola va bir kitobni asosiy manba, muhim va qiziqarli ma’lumotlarga boy deb bo‘lmaydi.

Davomi bor..

Eyji MANO,

Yaponiyaning Kiyoto universiteti professori;

Xolida Abilova tarjimasi