Hujayraning tarixi

Tashqi ko‘rinish jihatidan juda farqli bo‘lishiga qaramay, fil, kungaboqar va ameba ichki tuzilishida bir xil asosiy “qurilish g‘ishtchalari”dan tashkil topgan. Eng sodda organizmlarni tashkil etuvchi yakka hujayralardan tortib, inson tanasining murakkab tuzilishini hosil qiluvchi trillionlab hujayralargacha — Yer yuzidagi har bir tirik mavjudot hujayralardan iborat. Bu g‘oya biologiyaning asosiy tamoyillaridan biri bo‘lgan hujayra nazariyasining bir qismidir. Hujayra nazariyasiga ko‘ra, hujayralar tirik organizmlarning eng kichik funksional birligi hisoblanadi va barcha hujayralar boshqa hujayralardan paydo bo‘ladi. Bugungi kunda bu bilimlar asosiy haqiqat sifatida qabul qilinsa-da, olimlar har doim ham hujayralar haqida bilishmagan.

Hujayraning kashf etilishi mikroskop texnologiyasidagi yutuqlarsiz mumkin bo‘lmas edi. Mikroskopik dunyoni o‘rganishga qiziqqan olim Robert Huk 1665-yilda murakkab (kompaund) mikroskop dizaynini takomillashtirdi. Uning mikroskopi uchta linza va namunalarni yoritib, kattalashtirib ko‘rsatadigan yorug‘lik manbasidan iborat edi. Ana shu yangiliklar tufayli Huk mikroskop ostiga po‘kak (probka) bo‘lagini qo‘yganida hayratlanarli manzarani ko‘rdi. U bu ilgari ko‘rilmagan, mayda dunyo haqidagi kuzatuvlarini Micrographia nomli kitobida batafsil bayon qildi. Po‘kak unga mayda g‘ovakchalardan iboratdek ko‘rindi va ularni monastirlardagi xonalarga o‘xshatib “hujayralar” (cells) deb atadi.

Huk kashfiyotidan ko‘p o‘tmay, golland olimi Antoni van Levenguk yana boshqa yashirin, nihoyatda mayda organizmlarni — bakteriyalar va protozoylarni aniqladi. Bu kashfiyot ajablanarli emas edi, chunki u oddiy (bitta linzali) mikroskop yasashda usta bo‘lib, uni 200–300 baravargacha kattalashtira oladigan darajada mukammallashtirgan edi. Levenguk mikroskop ostida ko‘rgan bu mayda jonzotlarni u “animalikulalar” (mayda hayvonchalar) deb atagan.

Levengukning qiziqishi tobora ortdi. 1677-yilda u birinchi bo‘lib spermatozoidlarni kuzatib, tasvirlab berdi. Hatto tishlari orasidagi qoplamani ham mikroskop ostida ko‘rdi. U Qirollik jamiyatiga yozgan maktubida shunday deydi: “Men katta hayrat bilan ko‘rdimki, ushbu modda ichida juda ko‘p va nihoyatda mayda tirik animalikulalar juda chiroyli tarzda harakatlanmoqda.”

XIX asrga kelib, biologlar hayvon va o‘simlik to‘qimalarini yanada chuqurroq o‘rganib, hujayra nazariyasini takomillashtira boshladilar. O‘simliklarning hujayra devori mavjudligi sababli ular to‘liq hujayralardan tashkil topganini anglash oson edi. Biroq hujayra devori bo‘lmagan hayvon hujayralari uchun bu unchalik ravshan emasdi. Ko‘plab olimlar hayvonlar “globulalar”dan iborat, deb hisoblashgan.

Nemis olimlari Teodor Shvann va Matias Shleyden mos ravishda hayvon va o‘simlik hujayralarini o‘rgandilar. Ular ikki turdagi hujayralar o‘rtasidagi muhim farqlarni aniqlab, hujayralar ham o‘simliklar, ham hayvonlar uchun asosiy tarkibiy birlik ekanini ilgari surdilar.

Biroq Shvann va Shleyden hujayralarning qanday o‘sishini to‘g‘ri tushunmagan edi. Shleyden hujayralar yadro tomonidan “urug‘lanib”, shundan keyin o‘sadi, deb o‘ylagan. Xuddi shuningdek, Shvann hayvon hujayralari boshqa hujayralar orasidagi moddalardan “kristallanadi”, deb ta’kidlagan. Vaqt o‘tib, boshqa olimlar haqiqatni aniqlay boshladilar. Hujayra nazariyasining yana bir muhim qismi 1855-yilda Rudolf Virxov tomonidan ilgari surildi: ya’ni barcha hujayralar mavjud hujayralardan paydo bo‘ladi.

Asrlar almashinuvi davrida e’tibor sitogenetika sohasiga qaratildi — bu yo‘nalish hujayralar tadqiqini genetika bilan bog‘lashni maqsad qilgan edi. 1880-yillarda Valter Sattun va Teodor Boveri irsiyat markazi sifatida xromosomani aniqlab, genetika va sitologiyani uzviy bog‘lab berdilar. Keyingi kashfiyotlar, jumladan DNK tuzilishini o‘rgangan Jeyms Uotson va Frensis Krikning ishlari ham hujayraning irsiyatdagi rolini yanada mustahkamladi.

Hujayraning kashf etilishi undan yuz yil o‘tib ham ilm-fanga kuchli ta’sir ko‘rsatdi — xususan, hali ixtisoslashmagan, keyinchalik turli hujayra turlariga aylana oladigan ildiz (stem) hujayralarning topilishi bilan. 1980-yillarda olimlar sichqonlardan embrional ildiz hujayralarini olishni boshladilar, 1998-yilda esa Jeyms Tomson inson embrional ildiz hujayralarini ajratib olib, hujayra liniyalarini yaratdi va bu ishlarini Science jurnalida e’lon qildi. Keyinchalik, odatda teridan olinadigan voyaga yetgan to‘qimalarni qayta dasturlash orqali ham ildiz hujayralarga aylantirish mumkinligi aniqlandi. Bunday hujayralar induktsiyalangan pluripotent ildiz hujayralar deb ataladi. Bugungi kunda ildiz hujayralar Altsgeymer kasalligi va yurak xastaliklari kabi ko‘plab kasalliklarni davolashda qo‘llanilmoqda.

Hujayraning kashf etilishi 1665-yilda Huk tasavvur ham qila olmagan darajada fan rivojiga ta’sir ko‘rsatdi. U nafaqat barcha tirik organizmlarning asosiy qurilish birligi haqidagi fundamental tushunchani berdi, balki tibbiy texnologiya va davolash usullaridagi ulkan yutuqlarga ham yo‘l ochdi. Bugun olimlar shaxsiylashtirilgan tibbiyot ustida ishlamoqda — bu yondashuvda insonning o‘z hujayralaridan ildiz hujayralar yetishtirilib, kasallik jarayonlarini chuqurroq anglash va davolash imkoniyati yaratiladi. Bularning barchasi po‘kak bo‘lagidagi bitta hujayrani kuzatishdan boshlangan edi.