“Mana, masofalar, zo‘r yillar o‘tib,

O‘sha nur mening ham ko‘zimda qoldi.

Umrimdan ham ortar yorqinlikni dil

Bilaman, faqat shu, shu nurdan oldi.

Hayotim, ishlarim, ijodimiz ul,

Otaday ilgari boshlab yuribdi.

Hozir siz o‘qigan she’rning ham har yo‘l

Baytida o‘sha nur porlab turibdi”…

Aziz, o‘quvchimiz, salomatmisiz? Ta’tilingiz maroqli o‘tyaptimi? Maqolamizning kirish qismida birgina iltimosimni aytib olay: yuqoridagi she’r shoira Zulfiyaniki ekanini dalillovchi ishonchli manbani ijtimoiy tarmoqlarimiz orqali yuborsangiz, xursand bo‘lar edik. Mazkur she’rni mushtariylardan biri “Shoira Zulfiya yozgan” deya tahlil qilibdi. Tahririyat xodimlari qancha urinmaylik, asl manbani topib, tekshira olmadik, muallif esa savollarimizni shunchaki javobsiz qoldirdi.

Tole’ yo‘qi joni g‘amdin ozod bo‘lg‘ay,

Har ishki qilsa, xotiri shod bo‘lg‘ay.

Yana bir o‘quvchimiz ushbu misralar Boburniki deya “chuqur” tahliliy maqola yuborgan, qiziqib ketsangiz, shu g‘azalni tekshirishda ham yordami­ngizni ayamang. Shuningdek, G‘afur G‘ulomning ham ko‘plab shunday she’rlari asl manbasi topilmay, qancha “sara” maqolalar tahririyat g‘aladonida qolib ketmadi deysiz?!. Balki ko‘pchilik maqo­lasi chop etilmagani bois gazetalardan uzoqlashib, “Gazet o‘ladi!” degan gaplarni aytib yuribdimikan, bilmadik. Bilganimiz − har seshanba yangi sonning qisqacha sharhini intiq kutadigan, siz sodiq mushtariy­larimiz!..

Havaskor yozg‘ich bo‘ladimi, biror soha bo‘yicha mutaxassis yo jurnalist – oldinga siljish bo‘lishi kerak!

– Tahririyatga yuborilayotgan maqolalar qaytarili­shiga eng asosiy sabablardan biri – takrorlangan mavzu va gaplar, – deydi “Yoshlar ovozi” gazetasi bosh muharriri o‘rinbosari Shahobiddin LUQMON. – To‘g‘ri, mavzu takror bo‘lishi mumkin, lekin maqola mazmuni, aytilayotgan gaplar ham xuddi shunday siyqasi chiqqan bo‘lmasligi kerak. Umuman, har bir ijodiy ishdan originallik talab qilamiz. Boshdan oyoq yangi topilma bo‘lishi shart emas, shunchaki o‘sha eskilik ichida yangi yondashuv, talqin, muam­moni ko‘rsata bilgan muallif ishlari chiqmay qolmaydi.

Yana biri – SI bilan yozilgan maqolalar. Sun’iy intellektdan foydalanish, foydalangandayam yaxshi foydalanish zarur. Lekin g‘oyani, uslubni, yondashuvni undan olib bo‘lmaydi. Qaysi maqolaga qarasang, bir xil uslub, bir xil gap-jumla qurilishi... Oxirigacha o‘qishga toqat qilolmaysan kishi. Hatto she’rlarni SIga yozdirib jo‘natadiganlar bor. Yangilikni inson yaratadi, SI faqat bor narsani takrorlaydi, u-bu joyini shaklan o‘zgartirib ko‘chirib beraveradi.

Qandaydir tanlovlar uchun maqola yuboradiganlar ham ko‘p. Falon sanaga chiqarib bering, deyishadi. Odatda bunday maqolalarni ham qabul qilmaymiz. Keyin pul taklif qilib ko‘rishadi. Umuman olganda, tanlov uchunmi yo shunchakimi, bizga farqi yo‘q, yaxshi maqola bo‘lsa chiqaveradi.

Apil-tapil yozadi-yu, chop ettiraman deb yuguradi…

(Nolishnoma)

Bexato, silliq, kirish va xulosadan iborat, o‘ta hissiz va qolipdagi maqolalar ko‘payib ketdi...

– Bugun oldimizdagi katta muammo – bu SI yordamida yozilayotgan maqolalar, – deydi “Ma’rifat” gazetasi bosh muharriri o‘rinbosari Zilola MADATOVA. – Bundan 3-4 yil avval tahririyatga keladigan maqolalarda inson hissiyotlari, fikrlari oqimi va hatto imloviy, uslubiy, fikriy, mantiqiy xatolari ko‘zga tashlanardi. Bugun bu xatolarni hatto sog‘inayapmiz ham. Negaki, avval tuppa-tuzuk o‘zi maqola yozib keladigan ijodkor, talaba, pedagoglarning ham hozirgi kunda yozayotgan maqolalarida sun’iy intellektning nafasi ufurib turadi. Bexato, silliq, kirish va xulosadan iborat, o‘ta hissiz va qolipdagi maqolalar... Muharrir buni anglamaydi, deysizmi? Sarlavhani o‘qiganidanoq anglaydi. Bunday maqolalar muallifga qaytarilganida odatda “Nima kamchiligi bor?” deb so‘rashadi. Kamchiligi – maqolani SI yozganida bo‘ladi. Muallif SIga muammo va hatto hayotiy biror voqelikni promt qilib bergan taqdirda ham bu maqolada muallifning o‘z kechinmalari, fikrlari qalban ifoda etilmagani seziladi.

Har bir gazetaning o‘z uslubi, ovozi, talabi bor

Har bir gazetaning o‘z uslubi, ovozi, talabi bor. Masalan, ba’zi gazetalarda muammo ko‘tarilgan maqola anonim va obyekt ko‘rsatilmagan holda ham chop etilishi mumkindir. Ammo “Ma’rifat” gazetasi har bir muam­moni aniq faktlar bilan olib chiqishga qat’iy rioya qiladi. Maqola qanchalik ta’sirchan va mahorat bilan yozilgan bo‘lmasin, bunday holatda maqola muallifga qayta ishlashga beriladi.

Yaxshi yozilgan maqolalar yana bir holatda ham qaytarilishi mumkin. Agar maqola muallifi gazetani muntazam kuzatib bormasa, unda chiqayotgan maqolalarni o‘qimasa, u qalamga olgan mavzu unga qadar juda ham ko‘p marta yozilgan, chuqur tahlil qilingan yoki bu fikrlar avval ham ko‘p aytilganligidan bexabar qoladi. Natijada uning maqolasi dolzarbligini yo‘qotadi.

Qaysi holatlarda maqolani qayta yozish bo‘yicha tavsiyalar beriladi?

– Maqolaning qaytarilishi birgina omilga bog‘liq jarayon emas. Buning

sabablari turlicha bo‘lishi mumkin, – deydi “O‘zbekiston bunyodkori” gazetasi bosh muharriri o‘rinbosari Rayhona XO‘JAYEVA. – Eng avvalo, maqola gazeta yo‘nalishiga mos kelmasligi. Masalan, qurilish mavzusida yozilgan maqolani ta’lim yo‘nalishidagi nashrga berib bo‘lmaganidek, adabiyot va san’at mavzusidagi maqolani ham iqtisodiy gazetada chop etish amrimahol. Bu vaziyatda maqolasining mavzusidan kelib chiqib muallifga shu yo‘nalishdagi gazetani tavsiya qilamiz.

Juda umumiy mavzudagi maqolalar ham qaytariladi. Bir betlik kirishlar, mashhur shaxslar gaplari­dan iqtiboslar, qaror va farmonlar bilan to‘la, pichoq­qa ilinadigan biror fakt, fikr yoki tahlil bo‘lmasa, mavzu to‘liq ochib berilmagan hisoblanadi.

Muallif ism-familiyasi to‘liq yozilmagan bo‘lsa, aloqa uchun telefon raqami ko‘rsatilmasa, maqola­dagi faktlar noaniq bo‘lsa ham maqola chop etilmay, qaytariladi.

Shaxsan o‘zim biror muallif maqola olib kelsa, eng avvalo, imlo xatosiga qarayman. Agar imlo xatolari juda ko‘p bo‘lsa, mavzusidan qat’i nazar, qaytadan yozib kelishini aytaman. Ya’ni gazeta yaxshi savodga ham o‘rgatadi. Tahrirtalab maqola bu – boshqa masala. Mavzu to‘liq ochib berilgan bo‘lsa, yo‘nalish mos kelsa, qolgan masalalar muharrir mahoratiga bog‘liq.

Ha, aziz mushtariy, maqolangiz qaytarilgan bo‘lsa, qalamni bir chetga surishga shoshilmang. Aksincha, muharrir bildirgan e’tirozlarni sinchiklab tahlil qiling, materialni qayta ko‘rib chiqing va uni muharrir tavsiyalariga ko‘ra sayqallang. Bugun qaytarilgan maqolangiz ertaga o‘quvchilar tomonidan eng iliq kutib olinadigan maqolalardan biriga aylanishi mumkin. “Men aytmoqchi bo‘lgan fikr o‘quvchi uchun qanchalik muhim? Keltirgan faktlarim ishonchlimi? Maqolam yangi fikr bera oladimi?” kabi savollarga aniq javob topgachgina tahririyatga maqola yuborsangiz, foydadan xoli emas.