YANGI O‘ZBEKISTONDA DINIY-MA’RIFIY ISLOHOTLAR



Mustaqillik — har bir xalq va millat uchun o‘zligini anglash, milliy-ma’naviy qadriyatlarini tiklash, boy tarixiy va ilmiy merosini chuqur tadqiq etish hamda kelajak avlodlarga bezavol yetkazishning asosiy poydevoridir. O‘zbekiston Respublikasi Mustaqilligining 35 yillik ayyomi arafasida ortga nazar tashlar ekanmiz, mamlakatimizda kechayotgan ijtimoiy, siyosiy va ma’naviy-ma’rifiy yangilanishlar jamiyat hayotining barcha jabhalarida tub burilish yasaganiga guvoh bo‘lamiz. Ayniqsa, so‘nggi yillarda Yangi O‘zbekistonni barpo etish strategik konsepsiyasi doirasida vijdon erkinligini ta’minlash, ma’rifiy islom ta’limotini keng targ‘ib qilish hamda diniy-ma’rifiy ta’lim tizimini zamonaviy standartlar darajasiga ko‘tarish borasida misli ko‘rilmagan keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirildi. Tarixan ma’lumki, Markaziy Osiyo, xususan, bugungi O‘zbekiston zamini Islom sivilizatsiyasi va madaniyati rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan buyuk allomalar, muhaddislar, faqihlar va mutakallimlar yurti hisoblanadi. Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Abu Mansur al-Moturidiy, Burhoniddin Marg‘inoniy, Abu Muin an-Nasafiy kabi buyuk siymolarning boy ilmiy va ma’naviy merosi nafaqat mintaqamiz, balki butun musulmon dunyosi uchun bebaho ma’naviy xazinadir. Shu bois mustaqillik yillarida, xususan, so‘nggi 8–9 yil mobaynida davlatimiz tomonidan aynan ushbu buyuk ajdodlarimiz qoldirgan boy merosni aniq manbalar asosida chuqur o‘rganish, uni zamonaviy fan nuqtayi nazaridan tahlil qilish va yoshlar ongiga ma’rifiy qadriyatlarni singdirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi.

Yangi O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy sohani tubdan isloh qilish va uni sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarishning huquqiy asoslari O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan qabul qilingan farmon va qarorlarda o‘z aksini topdi. Bu borada qabul qilingan muhim huquqiy hujjatlar diniy sohadagi ishlarni tizimlashtirish va ilmiy-tadqiqot faoliyatini jadallashtirishda mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qilmoqda. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 14-fevraldagi “Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish to‘g‘risida”gi PQ-2818-sonli qarori hamda 2017-yil 27-maydagi “Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish to‘g‘risida”gi PQ-2998-sonli qarori mamlakatimizda hadis va kalom ilmlarini chuqur o‘rganish va tadqiq etish tizimini yangi bosqichga olib chiqdi [1]. Ushbu markazlar tomonidan buyuk allomalarimiz qalamiga mansub noyob qo‘lyozmalarni to‘plash, tarjima qilish va akademik nashrlarini tayyorlash bo‘yicha keng ko‘lamli tadqiqotlar olib borilmoqda. Ma’naviy-ma’rifiy islohotlarning yana bir muhim bosqichi sifatida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 23-iyundagi “O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida Islom sivilizatsiyasi markazini tashkil etish to‘g‘risida”gi PQ-3080-sonli qarorini alohida ta’kidlash lozim [2]. Toshkent shahrida qad rostlagan va muhtasham me’moriy obida hisoblangan Islom sivilizatsiyasi markazi Markaziy Osiyodan yetishib chiqqan allomalarning jahon ilm-fani va madaniyati rivojiga qo‘shgan beqiyos hissasini keng dunyo jamoatchiligiga namoyish etish, sog‘lom va ma’rifiy islom g‘oyalarini targ‘ib etishga xizmat qiluvchi muhim ma’naviy maskanga aylanmoqda. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 11-avgustdagi “O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi 477-sonli qarori asosida tashkil etilgan Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ahli sunna val jamoaning aqidaviy va moturidiya maktabi ta’limotini aniq manbalar asosida chuqur o‘rganishda muhim ilmiy maydonga aylandi [3]. Mazkur markaz tomonidan Abu Mansur al-Moturidiy va uning izdoshlari tomonidan bitilgan fundamental asarlar arab tilidagi asliyatdan o‘zbek tiliga akademik tarjima qilinmoqda.

Shuningdek, Samarqand viloyatida joylashgan Imom Buxoriy majmuasida olib borilayotgan keng ko‘lamli qayta bunyodkorlik va obodonlashtirish ishlari, yangi masjid va majmua binolarining barpo etilishi yurtimizda ma’naviy-ma’rifiy merosga berilayotgan yuksak e’tiborning yaqqol amaliy namunasidir. Ushbu majmua nafaqat ziyoratgoh, balki yirik ilmiy va ma’rifiy markaz sifatida shakllantirildi. Diniy-ma’rifiy sohaning qonunchilik asoslarini yanada takomillashtirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 5-iyulda qabul qilingan “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi O‘RQ-698-sonli Qonuni juda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi [4]. Yangi tahrirdagi qonun fuqarolarning vijdon va e’tiqod erkinligi huquqlarini kafolatlash, diniy tashkilotlar faoliyatini tartibga solish hamda diniy ta’lim muassasalari faoliyatini rivojlantirish uchun zarur huquqiy maydonni yaratib berdi.

Yurtimizda amalga oshirilayotgan ushbu keng ko‘lamli islohotlarning muhim va ajralmas bo‘g‘inini diniy-ma’rifiy ta’lim tizimi va unda malakali kadrlar tayyorlash masalasi tashkil etadi. Bu borada Markaziy Osiyoda yagona va boy tarixga ega bo‘lgan Toshkent islom instituti — Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti yetakchi oliy diniy ta’lim muassasasi sifatida alohida o‘rin tutadi. Toshkent islom institutining o‘quv-ilmiy tuzilmasida “Aqoid va fiqhiy fanlar” kafedrasi yetakchi va mutaxassislik beruvchi kafedralardan biri hisoblanadi. Kafedraning asosiy maqsadi va vazifalari talabalarga ahli sunna val jamoa e’tiqodi va hanafiylik mazhabining mohiyatini manbashunoslik hamda zamon talablari asosida chuqur o‘rgatish, ularda mustahkam aqidaviy va fiqhiy immunitetni shakllantirishdan iboratdir [5]. Kafedra tomonidan bakalavriat va magistratura bosqichi talabalari uchun asosiy va ixtisoslashgan fanlar bo‘yicha o‘quv dasturlari, ma’ruza va amaliy mashg‘ulotlar olib borilmoqda. Jumladan, aqoid fanlari — Islom aqidasi, Kalom ilmi, Moturidiya aqidaviy maktabi tarixi va manbalari; fiqh fanlari — Hanafiy fiqhi, mazhablarning qiyosiy tahlili, Usul ul-fiqh, Qavoid ul-fiqhiya va zamonaviy fiqh asoslari yo‘nalishlarini qamrab oladi.

Kafedrada aqoid va kalom ilmini o‘qitishda islom olamida e’tirof etilgan va ahli sunnaning asosini tashkil etgan mumtoz manbalardan keng foydalaniladi. Jumladan, Imom Abu Hanifaning “Al-Fiqhul-akbar”, Imom at-Tahoviyning “Aqidatut-Tahoviya”, Imom Abu Mansur al-Moturidiyning “Kitabut-tavhid” va “Ta’vilot ahli sunna”, Imom Nasafiyning “Aqoidun-Nasafiya” hamda Abu Muin an-Nasafiyning “Tabsiratul-adilla” asarlari chuqur manbashunoslik tahlili asosida o‘rgatilmoqda [6]. Ushbu manbalarni o‘rganish orqali talabalar Moturidiya ta’limotining mo‘tadillik, aql va naql uyg‘unligiga asoslangan ilmiy metodologiyasini egallaydilar. Fiqh va usul ul-fiqh yo‘nalishlarida esa hanafiylik mazhabining eng mo‘tabar manbalari — Burhoniddin Marg‘inoniyning “Al-Hidoya”, Sadrush-shari’a Ubaydulloh ibn Mas’udning “Muxtasar ul-Viqoya”, Imom Shoshiyning “Usul ush-Shoshiy” va Imom Ibn Obidinning “Radd ul-muhtor” asarlari asosida o‘quv jarayoni tashkil etilgan [7]. Ushbu klassik manbalar talabalarga shariat ahkomlarining manbaviy va mantiqiy asoslarini, ijtimoiy munosabatlardagi fiqhiy me’yorlarni chuqur anglash imkonini beradi.

Bugungi tahlikali va globallashuv davrida axborot xurujlari, turli yot aqidaviy va radikal g‘oyalarning tarqalishi jamiyat va davlat barqarorligiga jiddiy xavf tug‘dirmoqda. Aynan ushbu murakkab sharoitda yoshlarda sog‘lom va ma’rifiy diniy tushunchalarni shakllantirish, ularni turli aqidaparastlik va ekstremistik axborotlardan himoya qilishda aqoid va fiqh fanlarining o‘rni beqiyosdir. “Aqoid va fiqhiy fanlar” kafedrasi tomonidan olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot va ma’rifiy ishlar bevosita bir qator dolzarb vazifalarni hal etishga qaratilgan. Jumladan, taassub va radikalizmga qarshi ilmiy-ma’rifiy raddiyalar tayyorlash, Abu Mansur al-Moturidiy va Abu Muin an-Nasafiy kabi ulamolarimiz asarlarida ilgari surilgan aqliy va naqliy dalillar asosida soxta da’volarga ilmiy raddiya berish ko‘nikmasini talabalarga singdirish muhim yo‘nalishlardan biridir. Shuningdek, diniy bag‘rikenglik va millatlararo totuvlikni mustahkamlash, islom dinining asl mohiyati tinchlik, ezgulik, rahmat va bag‘rikenglik ekanini manbalar asosida yoshlarga tushuntirish orqali jamiyatda ahil va totuv muhitni saqlashga xizmat qilinmoqda. Yana bir muhim vazifa — zamonaviy fiqhiy masalalarga islom huquqi me’yorlari asosida yechim topishdir. Jamiyatda paydo bo‘layotgan yangi ijtimoiy, moliyaviy va axloqiy savollarga hanafiy fiqhining bag‘rikeng qoidalari asosida javob berish ko‘nikmalari shakllantirilmoqda.

Xulosa qilib aytganda, mustaqilligimizning 35 yilligi munosabati bilan Yangi O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy sohada amalga oshirilgan islohotlar, eng avvalo, xalqimiz ma’naviyatini yuksaltirish, boy tarixiy merosimizni tiklash va jamiyatda vijdon erkinligini mustahkamlashga xizmat qiluvchi fundamental qadamdir. Prezident qarorlari va qonunchilik hujjatlari asosida tashkil etilgan Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Moturidiy va Islom sivilizatsiyasi markazlari yurtimizning jahon ilm-fani va ma’naviyati markaziga aylanib borayotganining amaliy isbotidir. Bu jarayonda Toshkent islom instituti va uning “Aqoid va fiqhiy fanlar” kafedrasi zamon talablariga mos, sog‘lom aqidaviy bilimlarga ega, yuqori malakali diniy-ma’rifiy soha mutaxassislarini tayyorlash orqali mamlakatimizning ma’naviy xavfsizligi va barqarorligini ta’minlashga munosib hissa qo‘shmoqda. Diniy-ma’rifiy ta’lim va ilmiy-tadqiqot ishlarini yanada takomillashtirish maqsadida bir qator takliflarni ilgari surish mumkin. Avvalo, “Aqoid va fiqhiy fanlar” kafedrasi professor-o‘qituvchilari tomonidan Moturidiya aqidasi va hanafiy fiqhiga oid mumtoz manbalarning o‘zbek tilidagi kengaytirilgan akademik va izohli tarjimalarini tayyorlash hamda nashr etishni yanada jadallashtirish lozim. Shuningdek, raqamli texnologiyalar va media resurslardan foydalangan holda yoshlar o‘rtasida sog‘lom aqidaviy va fiqhiy tushunchalarni targ‘ib qiluvchi elektron platformalar va media-mahsulotlarni ko‘paytirish, xalqaro ilmiy-tadqiqot markazlari va xorijiy oliy diniy ta’lim muassasalari bilan aqoid va fiqh yo‘nalishidagi qo‘shma ilmiy hamda o‘quv loyihalarini kengaytirish muhim ahamiyat kasb etadi.

Soatmurot PRIMOV,

Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti

“Aqoid va fiqhiy fanlar” kafedrasi mudiri

.