Qiyomatga qolmagan qarz yoxud qirq yilda qaytgan kitoblar



Toshni ko‘tarib ko‘rdim, temirni ko‘tarib ko‘rdim, ammo qarzdek og‘ir yukni ko‘rmadim.

Luqmoni Hakim

Ish bilan bo‘lib, ba’zida atrofimdagi odamlardan uzi­lib qolayotgandek bo‘lave­raman. Bir necha kun oldin axborot-kutubxona markazi direktori menga xorazmlik qandaydir oila haqida gap ochgandi. To‘g‘risi, ish ko‘pligidan, o‘z tashvishim bilan bo‘lib e’tibor bermabman. Yumushlarimdan biroz qutulib, o‘sha gaplarni xayolimga keltir­dim. Kutubxona xodimi Manzura opa Samiyevadan bor gapni so‘rab olarman deb qo‘ng‘iroq qildim. Opa u kishining faqat ismini va Xorazmdan kelganini bilar ekan, xolos. Telefon raqamini olib, unga qo‘ng‘iroq qildim va bo‘lgan gap-so‘zlarni aytib, oilasi, ota-onasi hamda bu yerga boshlab kelgan qarz­dorlik yuki haqida so‘radim. Rahmonquli aka o‘z hayotiy hikoyasini biroz qisqa, ammo juda ta’sirli so‘zladi:

– Otamning ism-familiyasi Rahimboy Xudoyshukurov,  onamniki  Hanifa Yarashova edi. Otam rahmatli uzoq yillar neft va gaz qidiruv ekspeditsiyasida ishlagan. Xizmat vazifasi taqozosi bilan butun oila­miz otamizga ergashib turli viloyatlarga ko‘chib yurganmiz. Ayniqsa, Olot tumanida ko‘proq yasha­dik. O‘sha paytlari bu hudud Olot qishlog‘i deb ata­lardi. Adashmasam, 1960-yillarda hozirgi istirohat bog‘i o‘rnida garaj bo‘lib, uning yaqinida turli davlat tashkilotlari xodimlari uchun vaqtinchalik berila­digan uylar joylashgan. Shunday uylardan birida yashardik. Uyimizga yaqin joyda, ya’ni hozirgi ixtisos­lashtirilgan maktab-internat hududida o‘sha davrlarda tuman madaniyat bo‘limiga tegishli kutubxona bo‘lgan ekan. Ota-onam o‘sha kutubxonadan turli kitoblar olib o‘qishgan.

Oradan 57 yil o‘tib, onam namoz o‘qishni boshladi, hozir 84 yoshda. Bir kuni meni yoniga chaqirib, shunday dedi:

– Bolam, men endi qarib qoldim, oxiratimni o‘ylab siqi­laman. Biz bir zamonlar Buxo­roning Olot tumanida yashaganmiz. U joylar endi o‘zgarib ham ketgandir, ammo men o‘sha yerdagi uyimizga yaqin bir kutub­xonadan kitob olib o‘qib turardim. Oxirgi olgan ikki-uch dona kitobimni topshirib ulgurmay, ko‘chib ketganmiz. Mana, otangning ham rahmatli bo‘lib ketgani­ga ancha bo‘ldi. Ammo, bolam, men u qarzni qanday uzaman? Bu qarzni Olloh dilimga solyapti, bolam. Bir iloj qilib shu kitoblarni qaytarmasam, ertaga Uning oldida qanday javob beraman? 

Onam bezovtalanayotgan edi, o‘ylanib qoldim. Rosti, bir necha imom, hojilardan maslahat oldik, ular onamga “Ko‘proq namoz o‘qib, qarzi­ngizdan forig‘ qili­shini Olloh­dan so‘rang”, dedilar. Yana biri “Kitob do‘konlariga pul to‘lab qo‘ying, ana shu puli to‘langan kitoblarni kimlardir o‘qisa, balki bo‘yningizdagi qarz yengillashar” deb maslahat berdi. 

Kecha-yu kunduz onamni bu yukdan forig‘ qilish uchun chora izladim va bir kuni teleg­ramdan “Olot tumani” deb qidiruv bersam, “Olot yangiliklari” kanali chiqdi. Tavakkal deb shu kanaldagi bir notanish profil egasiga yozdim. Bo‘lgan voqealarni unga aytib berga­nimda, otasi tuman hokimligida ishlashini aytib, telefon raqamini berdi. Shu odamlarning yordami bilan Olot tumaniga keldim va tuman madaniyat bo‘limi rahbariga uchrashdim. U meni tuman axborot-kutub­xona markazi rahbari Nilufar Azimova bilan tanishtirdi. Nilufar Azimova bilan uzoq suhbatlashdim, ota-onam­ning Olot tumanida yashagan davrlari, onamning qarz­lari haqida ham aytdim. Aynan o‘sha kitoblar­ning nomi onamning esi­da yo‘q, bolalar yirtganmi yoki ko‘chib ketganimizda yo‘qolganmi, bilmaydi. Ammo men kutubxona xodimlariga shu kitoblarning o‘rniga boshqa yangi kitob olib berishimni, zora shu kitoblar egalariga yetib borsa, onam xotirjam bo‘lishini aytdim. 

Nilufar Azimova bilan kitob sotadigan do‘konga bordik. Onam uchun ikki dona kitob olib berdim. Biroq “balki otam ham kitob olib o‘qigandir o‘sha paytlar, u ham kitoblarni qay­tarishga ulgurmagandir” deb, otam uchun ham yana bir nechta kitob olib berdim. Endi sog‘-salomat uyim­ga qaytsam, onamga qarzlari

uzilganini aytsam bo‘ldi.

Men Olotni, uning odam­larini yaxshi ko‘raman. Keyin­chalik otam ishini Turkma­nistonda davom ettirdi, biz poyezdda Olotning usti bilan Turkmanistonga har o‘tganimizda, yuragim orzi­qib, o‘sha qadrdon damlari­miz, o‘sha yerda o‘tgan kunlarimizni bir esga olardim, – deya Rahmonquli aka so‘zini yakunladi. Bu insonning hikoyasini eshitib, ich-ichimdan “Dunyoda shunday odamlar ham bor ekan-da...” deya o‘yladim. Birinchi navbatda insoniylik­ning eng oliy ko‘rinishi edi bu, ikkinchidan esa, Rahmonquli akamizning haqiqiy farzandlik burchini ado etishi edi. 

Ha, bu zamonda kitob o‘qiy­digan odamlar kamayib ketayotgani kishining ko‘nglini og‘ritadi. Ammo mana shunday kitobni e’zozlaydigan, ikki dona kitobni qarz bilib, yurt oshib qarzini qaytarguvchi jannati insonlar­ning hali ham borligi qal­bimni ravshan qildi. 

Muborak hadisi sharifda: “Kimki qarzini uzishga qiynalgan odamga muhlat bersa yoki butunlay kechib yuborsa, oxi­ratda arsh soyasidan joy beriladi” deyilgan. Olloh barchamizni qarzlarimizni o‘z vaqtida ado etishga muvaffaq qilsin! Yurtimizda kitobsevarlar ko‘paysin, zero qarz yukini his etish uchun ham odam ma’rifatli bo‘lmog‘i lozim. 

Dilobar JO‘RAYEVA,

Respublika Ma’naviyat va ma’rifat markazi 

Olot tuman bo‘linmasi bosh mutaxassisi