ISLOHOTLAR FALSAFASI (Professor Nazar Hakimovning ta’limiy falsafasi haqida)

Ehtirom

11:52 / 20.10.2026 25

Olim fenomeni

Inson hayotining mazmunini rasmiy unvonlar, lavozimlar yoki raqamlangan ijtimoiy rollar orqali o‘lchashga urinish – modern ratsionallikning o‘ziga xos mexanik illuziyasi. Zamonaviy dunyoda axborot oqimlarining gipertrofiyasi va globallashuv jarayonlari ta’lim fazosini oddiy pragmatik xizmat ko‘rsatish korporatsiyasiga aylantirib borayotgan bir paytda shaxs subyektivligi ham jiddiy ekzistensial xavf qarshisida qolmoqda. Ta’lim tizimining asosiy paradoksi aynan shu nuqtada yuzaga chiqadi: u, bir tomondan, bozor talablariga mos unifikatsiyalashgan funksional kadrlarni ishlab chiqarishi, ikkinchi tomondan, o‘zligini anglagan, axloqiy immunitetga ega mustaqil subyektni tarbiyalashi lozim. Shu nuqtayi nazardan, falsafa fanlari doktori, professor Nazar Hakimovning 75 yillik hayot yo‘li shaxsiy tarjimayi hol chegarasidan chiqib, o‘zbek gumanitar tafakkuri va ta’lim institutlari boshdan kechirgan struktur evolyutsiyaning yaxlit bir intellektual xaritasi sifatida gavdalanadi.

Texnologik instrumentalizm va algoritmlar hukmronlik qilayotgan yangi ontologik bosqichda zamonaviy oliy maktab oldida o‘sha qadimiy, ammo dolzarb savol ochiq qolmoqda: ta’lim maskani inson ruhiyatini yuksaltiruvchi va erkin tafakkur uyg‘otuvchi asl missiyasini saqlab qola oladimi yoki bozor talablariga xizmat qiluvchi sof texnik apparatga aylanib qoladimi? Nazar Hakimovning hayot va faoliyat tajribasi ko‘rsatadiki, haqiqiy ma’rifat va ma’naviy poydevor aynan ana shu ikki qutb orasidagi muvozanatni saqlab qolishdan boshlanadi.

Institutsional ratsionallik dialektikasi

Zamonaviy ijtimoiy-falsafiy diskursda “inson kapitali” tushunchasining ustuvor mezon darajasiga ko‘tarilishi shaxs ontologiyasining iqtisodiy foydalilik koordinatasiga ko‘chirilganini anglatadi. Inson bu yerda bozor konyunkturasi talab qiladigan funksional resurs, raqamlangan salohiyat sifatida baholanadi. Ta’lim tizimi modernizatsiyasi shu ziddiyat markazida turibdi: u, bir tomondan, mustaqil tafakkurga ega shaxsni kamolga yetkazish da’vosini ilgari sursa, ikkinchi tomondan, uni bozor mexanizmining ishlab chiqarish zanjiriga moslashuvchan detal qilib kiritishni maqsad qiladi. Falsafa fanlari doktori, professor Nazar Hakimovning milliy ta’lim tizimi transformatsiyasiga bag‘ishlangan tadqiqotlarii ana shu institutsional ziddiyatlar, byurokratik inersiya va zamonaviy ta’lim siyosatining chuqur struktur aporiyalarini tahlil qilish uchun konseptual zamin yaratadi.

Maktabgacha ta’limdagi tarixiy bo‘shliqlar hududiy tafovutlar zamiriga singdirilgan sotsiomadaniy begonalashuvning yorqin simptomidir. Statistik tahlillarda aks etgan nomutanosiblik – muassasalarning shaharlarda to‘planishi va qishloq bolalarining katta qismi tizimli tarbiyadan chetda qolishi – ta’limiy habitusning dastlabki bosqichdanoq tabaqalashganini ko‘rsatadi. Bu holat an’anaviy oilaviy rollarni mustahkamlash orqali ayol subyektining ijtimoiy maydondagi faolligini moddiy jihatdan jilovlaydi.

Davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarining kiritilishi, ma’muriy bosimni yumshatish bilan birga, ta’limni xizmat ko‘rsatish bozoriga aylantirdi. Bu kapital egaligi bilan bog‘liq yangi ijtimoiy stratifikatsiyaga yo‘l ochdi.

O‘qituvchi figurasi zamonaviy pedagogik diskursning eng paradoksal nuqtasidir. Mohiyatiga ko‘ra, erkin tafakkur uyg‘otishi lozim bo‘lgan pedagog uzoq yillar davomida qog‘ozbozlik, sun’iy hisobot va darsdan tashqari ma’muriy majburiyatlar iskanjasida faoliyat yuritdi. Tizim talab qilayotgan qat’iy hisobdorlik intizomiy nazorat mexanizmi sifatida pedagogik erkinlikni bo‘g‘ib qo‘ydi. Tadqiqotda ilgari surilgan natijaga yo‘naltirilgan rag‘batlantirish modeli o‘qituvchini ma’muriy bosimdan ozod qilishga intilsa-da, boshqa bir xavfni keltirib chiqaradi: bilim jarayoni yana o‘sha pragmatik ko‘rsatkichlar va mexanik mezonlarga qaram bo‘lib qoladi. Moddiy yetishmovchilik va doimiy monitoring holatida yashayotgan subyektning erkin fikr yetkazuvchisiga aylanishi struktur aporiya bo‘lib qolmoqda.

Oliy va professional ta’lim tizimining kengayishi ham miqdoriy ko‘rsatkichlar ortidagi mazmuniy yo‘qotishlarni ochib beradi. Oliy ta’lim bilan qamrovning keskin oshishi yoki Prezident maktablarining tashkil etilishi texnokratik ratsionallikning cho‘qqisidir. Bu yerda “iqtidor” tushunchasining o‘zi texnologik va pragmatik kompetensiyalar doirasiga siqib chiqariladi. Gumanitar tafakkur, tanqidiy mulohaza va ijtimoiy empatiya ikkinchi darajaga surilib, o‘rnini global mehnat bozoriga tayyorlangan intellektual operatorlar egallaydi.

Professor Nazar Hakimov tadqiqotining falsafiy qimmati shundaki, u ta’lim islohotini ijtimoiy tuzilmaning ichki ziddiyatlari orqali ko‘rsatib beradi. Maktab xonalari va ta’lim modellari qanchalik texnologik jihatdan modernizatsiya qilinmasin, agar mazkur tizim insonni iqtisodiy instrumentga aylantirishdan to‘xtamasa, u shaxsning o‘z mohiyatidan begonalashuvini chuqurlashtiruvchi apparat bo‘lib qolaveradi. Asl pedagogik burilish esa insonni oliy maqsad deb biluvchi ontologik mas’uliyatni qaror toptirishdan boshlanadi.

Iqtisodiy tafakkur inqilobi

Bozor iqtisodiyoti shiddat bilan rivojlanayotgan, raqamli texnologiyalar barcha sohaga kirib kelayotgan bugungi davrda jamiyat oldida turgan eng strategik masala yangicha iqtisodiy tafakkurga ega yetuk kadrlarni tayyorlashdir. Ko‘pincha oliy ta’lim amaliyotida mutaxassis yetishtirish deganda faqat tor doiradagi amaliy ko‘nikmalar, texnik hisob-kitob yoki quruq formulalar yig‘indisi tushuniladi. Biroq raqamli asrda har qanday standart hisob-kitobni bir necha soniyada bajaradigan sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan tizimlar paydo bo‘lgan bir pallada mutaxassisning asl qadri nima bilan o‘lchanadi? Iqtisodchi uchun ko‘p asrlik falsafiy va iqtisodiy ta’limotlar tarixini chuqur bilish o‘tmish xotirasimi yoki zamonaviy bozor girdobida to‘g‘ri strategik yo‘l topishga xizmat qiluvchi amaliy kompasmi? Falsafa fanlari doktori, professor Nazar Hakimovning “QarDU xabarlari” ilmiy jurnalida e’lon qilingan tadqiqoti aynan shu dolzarb muammoga ilmiy va amaliy tahlillar orqali javob beradi.

Uzoq yillar davomida markazlashgan ma’muriy-buyruqbozlik tizimida yashagan jamiyat ongida boqimandalik kayfiyati, barcha muammo va rejani faqat davlat hal qilib berishi kerak degan eskicha qarash chuqur ildiz otgan edi. Yangi O‘zbekiston sharoitida erkin bozor mexanizmlari, xususiy mulk ustuvorligi va tadbirkorlik tashabbuslari hayotimizning bosh mezoniga aylanar ekan, bu eskirgan stereotip kadrlar raqobatbardoshligini bo‘g‘uvchi eng asosiy to‘siq sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shaxs ongidagi boqimandalik yo‘qolmas, mehnati va intellektual salohiyatiga tayanib faoliyat yuritish odat tusiga kirmas ekan, amalga oshirilayotgan har qanday iqtisodiy islohot yuzaki xarakter kasb etaveradi. Shuning uchun iqtisodiy ta’lim yo‘nalishlarida bo‘lajak mutaxassislar tafakkurini tubdan o‘zgartirish kechiktirib bo‘lmas zaruratga aylandi.

Professor Nazar Hakimov oliy ta’lim tizimida o‘qitiladigan “Iqtisodiy ta’limotlar tarixi” faniga yangicha metodologik nigoh bilan qaraydi. Bu o‘quv intizomi asrlar davomida yashab o‘tgan olimlar nomi va ularning nazariyalarini quruq yodlatishdan iborat emas. Aksincha, insoniyat bosib o‘tgan iqtisodiy sinovlar, turli davrdagi inqirozlar hamda ularni keltirib chiqargan sabab va oqibatlar zanjirini tahlil qiluvchi aqliy laboratoriyadir. Olimning ilmiy xulosasiga ko‘ra, iqtisodiy nazariyalar paydo bo‘lishi zamiridagi falsafiy asoslarni, jamiyatning ma’naviy ehtiyojlari va moddiy manfaatlar to‘qnashuvini tushunmagan mutaxassis zamonaviy xalqaro inqirozlar, inflyatsiya bosimi yoki geosiyosiy tebranishlar sharoitida to‘g‘ri qaror qabul qila olmaydi.

Tadqiqotda raqobatbardosh iqtisodchi shaxsini kamolga yetkazishning uchta konseptual ustuni ilmiy jihatdan asoslab beriladi.

Birinchi ustun – tarixiy tahlil va tanqidiy fikrlash madaniyati. Merkantilizm davridagi savdo himoyachiligidan tortib, mumtoz iqtisodiy maktabning erkin bozor qonunlarigacha, keynschilikning davlat aralashuvi modelidan to zamonaviy monetarizm va institutsionalizmgacha bo‘lgan barcha ta’limot talabada bir tomonlama fikrlashdan xalos bo‘lish ko‘nikmasini tarbiyalaydi. Har qanday modelning kuchli va zaif tomonlarini ko‘ra bilgan mutaxassis xorij tajribasini ko‘r-ko‘rona ko‘chirib olishdek xavfli xatoga yo‘l qo‘ymaydi.

Ikkinchi ustun – milliy iqtisodiy qadriyatlar va xalqimizning mental xususiyatlarini inobatga olish zaruratidir. Bozor iqtisodiyoti barcha mamlakatda bir xil mexanizmda ishlamaydi. O‘zbekiston sharoitida amalga oshirilayotgan islohotlar xalqimizning mehmondo‘stlik, hamjihatlik, oila mustahkamligi va ijtimoiy adolatga asoslangan ko‘p asrlik qadriyatlari bilan uzviy bog‘lanishi lozim. Moddiy manfaatlarni haddan ziyod mutlaqlashtirgan, ma’naviy ildizlardan uzilgan har qanday iqtisodiy model oxir-oqibat ijtimoiy tabaqalanish va beqarorlikka olib kelishi muqarrar. Nazar Hakimov amaliy falsafaning asosiy vazifasi ana shu muvozanatni ta’minlashda, ya’ni bozor munosabatlarini milliy qadriyatlar chashmasidan o‘tkazib idrok etishda ekanini uqtiradi.

Uchinchi muhim ustun iqtisodiyotda axloqiy mezonlar, halollik va huquqiy immunitetning ustuvorligidir. Korrupsiyani, iqtisodiy jinoyatlarni yoki qing‘ir yo‘llar bilan boylik orttirish illatlarini faqat jazo choralari yordamida batamom yo‘qotib bo‘lmaydi. Bozor iqtisodiyotining haqiqiy posboni – insonning ichki vijdoni, kasbiy etikasidir. “Iqtisodiy ta’limotlar tarixi” fani doirasida talabalarga iqtisodiyotning yuksak axloqiy burch bilan chambarchas bog‘liqligi uqtirilgandagina jamiyatda meritokratiya, ya’ni shaxsiy salohiyatga tayanish va adolatli raqobat muhiti qaror topadi. Akademik halollik va mehnatsevarlikni bosh prinsipiga aylantirmagan mutaxassis qanchalik bilimli bo‘lmasin, jamiyat taraqqiyotiga xizmat qila olmaydi.

Olim izlanishlarida oliy dargohlardagi pedagogik mahorat masalasiga ham alohida e’tibor qaratadi. Dars jarayonida talabalarni passiv tinglovchiga aylantirib qo‘yish, eskirgan konspektlarni o‘qib berish bilan zamonaviy mutaxassisni tarbiyalab bo‘lmaydi. Darsxona erkin fikrlar to‘qnashadigan, zamonaviy keys-stadilar orqali real ishlab chiqarish va bozor muammolari tahlil qilinadigan bahs maydoni bo‘lishi lozim. Talaba o‘rganayotgan har bir nazariya bugungi kunda oilasi, korxonasi yoki mamlakat rivoji uchun qanday amaliy naf keltirishini his qilishi shart.

Professor Nazar Hakimov tomonidan ilgari surilgan bu ilmiy-pedagogik konsepsiya nafaqat oliy iqtisodiy ta’lim sohasi, butun jamiyatimiz uchun strategik ahamiyatga ega dasturdir. Chunki mamlakatimiz oldiga jahon bozorida raqobatbardosh milliy iqtisodiyotni barpo etishdek ulkan maqsadni qo‘ygan bir pallada bu maqsadning asosiy lokomotivi aynan auditoriyalarda voyaga yetayotgan yosh kadrlardir. Ular sonlar va diagrammalarni tahlil qilish bilan cheklanmay millat kelajagi, ijtimoiy barqarorlik va umumxalq manfaatlari uchun mas’uliyatni o‘z yelkasiga ola bilishlari lozim.

O‘quvchi taqdiridan millat kelajagiga

Zamonaviy ijtimoiy ongda “inson kapitali” formulasining mutlaqlashtirilishi shaxs borlig‘ini bozor konyunkturasiga moslashgan utilitar mexanizm sifatida qayta kodlash demakdir. Maktab bu paradigmada ijtimoiy tizimning pragmatik intizomiy apparati, standartlashtirilgan funksional rollarni ishlab chiqaruvchi konveyer sifatida namoyon bo‘ladi. Falsafa fanlari doktori, professor Nazar Hakimovning umumiy o‘rta ta’lim muammolariga bag‘ishlangan sotsiologik-falsafiy tadqiqoti milliy ta’lim tizimi deklaratsiya qilayotgan modernizatsiya diskursi bilan real moddiy-struktur voqeligi o‘rtasidagi chuqur ontologik uzilishni ko‘rsatib beradi.

Bu tizimli bo‘shliqning dastlabki simptomi maktabgacha ta’lim fazosidagi kadrlar nomutanosibligida ochiqlanadi. Tarbiyachilar qatlamining uchdan bir qismidan kamrog‘i oliy ma’lumotga egaligi faktini subyektning dastlabki kognitiv habitusi shakllanishidagi fundamental nuqson sifatida baholash lozim. Mantiqiy apparat va tahliliy tafakkur poydevori dastlabki fazada ontologik defitsitga uchragach umumta’lim maktabi bu yetishmovchilikni kompensatsiya qila olmaydi; aksincha, muammo shaxsning kognitiv o‘z-o‘zini anglash layoqatini jilovlovchi diskursiv to‘siqqa aylanadi.

Ayni paytda maktab o‘qituvchisining ijtimoiy mavjudligi intizomiy institutlarning eng ziddiyatli nuqtasidir. Yarim milliondan ortiq pedagog armiyasida oliy toifali mutaxassislarning marginal ulushga egaligi (atigi 3 foiz) hamda toifa olish mexanizmining byurokratik labirintlarga aylangani bilim ishlab chiqarish jarayonining simulyativ tabiatini fosh etadi.

Hududiy tabaqalanishning “rangli” toifalar (xususan, respublika bo‘yicha 692 ta, Qashqadaryo misolida 191 ta maktabning “qizil” zonaga tushib qolishi) orqali vizuallashuvi ta’limiy tengsizlikning institutsionallashuvidan dalolat beradi. Bu yerda oliygohga qabul ko‘rsatkichining yagona mezon qilib olinishi ichki paradoksni tug‘diradi: raqamlangan instrumental muvaffaqiyat asosiy qadriyatga aylanadi. Vohadagi maktablarning periferiyaga surib qo‘yilishi cho‘yan pechlar va ko‘mir isitish tizimlari bilan cheklangan jismoniy-moddiy infratuzilmaning ontologik qashshoqligidir. Sovuq sinfxonada ta’lim oluvchi tana bilan elitar laboratoriyalarda shakllanayotgan ong o‘rtasidagi tafovut jamiyatda xavfli ijtimoiy stratifikatsiyani chuqurlashtiradi.

Professor Nazar Hakimovning tahlillari ko‘rsatadiki, majburiy mehnatdan qutulgan ta’lim tizimi endi ichki byurokratik qaramligini yengishi shart. Ta’lim islohoti maktab fazosini erkin, mas’uliyatli va tanqidiy tafakkurga ega mustaqil subyektni qayta kashf etadigan ontologik maydonga aylantirish orqali haqiqiy ma’nosiga erishadi.

Avtonom subyekt illyuziyasi

Oliy ta’lim tizimining transformatsiyasi va Yevropa kredit-modul (ECTS) tizimining joriy etilishi zamonaviy pedagogik diskursda erkin, o‘z-o‘zini shakllantiruvchi subyektning tug‘ilishi sifatida talqin qilinmoqda. Bozor iqtisodiyoti va raqamli muhit talab qilayotgan “raqobatbardosh kadr” modeli rasmiy darajada taqdirini o‘zi belgilaydigan intellektual shaxs obrazini ilgari suradi. Biroq bu konseptual siljish zamirida zamonaviy intizomiy institutlarning chuqur ontologik paradoksi yotibdi: talabaning “mustaqil ta’lim”i deb atalayotgan faoliyat erkin bilish aktimi yoki tashqi nazorat mexanizmlarining shaxs ongi ichiga ko‘chirilgan yangi, yanada qat’iyroq byurokratik shaklimi? Professor Nazar Hakimovning mustaqil ta’lim arxitekturasiga bag‘ishlangan tadqiqoti ana shu institutsional ziddiyatni sotsiomadaniy belgilar kesimida tahlil qilish imkonini beradi.

Kredit-modul tizimida auditoriya soatlarining qisqarishi va yuklamaning mustaqil o‘zlashtirishga yo‘naltirilishi, aslida, ta’lim muassasasining pedagogik mas’uliyatini o‘quvchining ichki resursiga yuklashidir. Subyekt erkin tanlov huquqiga ega bo‘lgandek ko‘rinadi, ammo bu erkinlik qat’iy modul chegaralari, o‘quv rejalari va muddatlar bilan shartlangan. Mustaqil izlanish erkin tafakkur emas, shaxsiy konspekt, tizimli hisobdorlik va reyting ko‘rsatkichlari orqali doimiy monitoring qilinadigan ma’muriy majburiyatga aylanadi. Natijada bilish jarayoni ekzistensial mohiyatidan begonalashib, baholanishi lozim bo‘lgan rasmiy topshiriqlar konveyeriga – simulyakrga qisqaradi.

Axborot-resurs markazlari va raqamli kompyuter texnologiyalari taqdim etayotgan imkoniyatlar ham subyekt va obyekt chegaralarining yemirilishini tezlashtirmoqda. Talabaning xorijiy manbalar, server va ilmiy bazalar bilan to‘qnashuvi bilish ufqini kengaytirishi kerak edi; biroq axborotning gipertrofiyasi, tayyor ma’lumotlarning haddan ziyod ko‘pligi texnologik qaramlikni chuqurlashtiradi. Ilmiy adabiyotlar va fundamental tarjimalar defitsiti sharoitida talaba tarmoqdagi parchalangan ma’lumotlarni mexanik yig‘uvchi operator darajasiga tushib qoladi. Texnologik infratuzilmaning mavjudligi bilimning chuqurligini kafolatlamaydi; ko‘pincha sayoz axborot iste’molini niqoblovchi vosita bo‘lib qoladi.

Nodavlat universitetlarning paydo bo‘lishi va ta’limning bozorlashuvi bu ziddiyatni yangi bosqichga olib chiqdi. Bilim olish shartnoma asosidagi xizmatga, talaba iste’molchiga aylanganda “raqobatbardoshlik” tushunchasi insonni global bozor konyunkturasiga moslashuvchan tovar sifatida ko‘rishni taqozo etadi. Mustaqil ta’lim bu yerda mehnat bozoridagi almashinuv qiymatini oshirish quroli bo‘lib xizmat qiladi.

Professor Nazar Hakimov tadqiqotining intellektual qimmati oliy ta’limdagi mazkur transformatsion nuqtalarni fosh etishidadir. Mustaqil ta’lim shunchaki darsdan keyingi mashg‘ulot yoki kompyuter qarshisida o‘tirish emas; byurokratik nazorat va bozor pragmatizmi iskanjasidagi insonning tafakkur mustaqilligini saqlab qolish uchun olib boradigan ekzistensial kurashidir. Agar bu jarayon mexanik hisobotbozlikdan xalos bo‘lmasa, tizimga mukammal moslashgan funksional ijrochilarni qayta ishlab chiqarishda davom etaveradi.

Xulosa

Professor Nazar Hakimov tadqiqotlari ta’lim islohotini shunchaki tashqi modernizatsiya yoki iqtisodiy raqamlarning mexanik o‘sishi sifatida emas, shaxsning ma’naviy-axloqiy va intellektual mustaqilligi muammosi sifatida tahlil qiladi. Maktabgacha tarbiyadan boshlab oliy ta’limdagi mustaqil izlanishgacha bo‘lgan butun zanjirda asosiy masala insonda erkin fikr, halollik va axloqiy immunitetni kamol toptirishdir. Agar milliy ta’lim tizimi byurokratik rasmiyatchilik, infratuzilmadagi tabaqalanish va quruq hisobotbozlik qolipini yengib o‘tolmasa, har qanday yangilanish yuzaki bo‘lib qolaveradi. Asl taraqqiyot har bir sinfxonada inson qadrini oliy o‘ringa qo‘yishdan boshlanadi. Xo‘sh, bugun ta’lim maskanlarida o‘z so‘ziga ega erkin shaxsni kamolga yetkaza olyapmizmi yoki shunchaki tizimga moslashuvchan ijrochilarni tayyorlash bilan cheklanyapmizmi? Har birimizning millat kelajagi oldidagi mas’uliyatimiz ana shu savolga beradigan amaliy javobimizga bog‘liq.

Baxtiyor MENGLIYEV,

TAFU tadqiqotchi-professori